Upliscyche – perła Gruzji

Stanowisko Upliscyche leży we wschodniej Gruzji, której historyczna nazwa to Iberia, ok. 10 km wzdłuż rzeki Kura (Mtkvari) na wschód od miasta Gori. Jego wyjątkowa wartość architektoniczna i archeologiczna polega połączeniu się w tym miejscu elementów pogańskich i hellenistycznych z wpływami bliskowschodnimi i chrześcijańskimi.

Upliscyche wspomina się jako jedno z czterech najstarszych miast Gruzji. Do naszych czasów przetrwała legenda o założeniu miasta przez Uplosa, potomka Kartlosa, będącego eponimicznym ojcem Gruzinów (po gruzińsku Gruzja to Kartvelebi). Według historiografów miasto funkcjonowało od V w. p. n. e., choć nosi ślady obecności człowieka sięgające aż II tysiąclecia p. n. e. Swój rozkwit przeżywało w epoce hellenistycznej, szczególnie w jej późniejszym okresie (przełom I/II w. n. e.), kiedy to zyskało mury obronne i wieże, tunel oraz nową siatkę ulic. Z nadejściem chrześcijaństwa utraciło na znaczeniu, aczkolwiek w VIII i IX wieku n.e., gdy Tbilisi wpadło w obce ręce, Upliscyche przejęło funkcję stolicy kraju i miejsca oporu wobec arabskich najeźdźców. Miasto opustoszało ostatecznie w późnym średniowieczu w wyniku najazdów mongolskich.

Informacji na temat historii Upliscyche dostarcza głównie literatura gruzińska, ewentualnie tłumaczona na język rosyjski lub angielski. Nowożytne badania miasta skalnego Uplisyche siegają początków XIX w. Wtedy pojawiły się pierwsze naukowe opracowania dotyczące jego historii. Systematyczne badania archeologiczne rozpoczęto w 1975 r.

Miasto zostało wycięte w szaro-żółtym piaskowcu masywu skalnego Kvernak. Zbocze opada w kierunku południowym i jednocześnie, w nieco mniejszym stopniu z zachodu na wschód. Od zachodu i południa granice miasta wyznaczają nieprzystępne urwiska, od wschodu i południa chronią je mury. Z hellenistycznych fortyfikacji zachowały się brama główna, tunel, fosa i fragmenty murów kurtynowych. W środkowej części cytadeli bierze swój początek głęboki na dwa metry wąwóz skalny. Prowadzi na południe, skręca w kierunku wschodnim, po czym przechodzi pod murem obronnym i basztą. Całe miasto powstało z połączenia tradycyjnych materiałów budowlanych z wykuwaniem w skale. Przykłady obu rodzajów budownictwa łączy wprowadzenie kutych w skale tarasów niwelujących.

Główna brama wjazdowa powstała w południowo-wschodnim rogu miasta, stamtąd do stóp masywu skalnego prowadziła cięta w skale droga przystosowana do transportu kołowego. Nawierzchnia drogi została poważnie uszkodzona w średniowieczu, ale niektóre fragmenty w jej niższym odcinku zachowały się w dobrym stanie.

Miasto dzieli się na trzy części: północną (wyższą), centralną (środkową) i południową (niższą). Środkowa część jest największa i można uznać, że najważniejsza ze względu na obecność istotnych elementów miasta. W częściach północnej i południowej odkryto pomniejsze konstrukcje wzniesione przy użyciu tradycyjnych materiałów budowlanych (nie wykute w skale), takich jak kamień, drewno i cegła mułowa. Powstały one na wyciętych w skale platformach niwelujących. Do południowej części miasta prowadzi wąska kuta w skale ścieżka, zwana tunelem. Obie drogi zaczynają się przy rzece i kończą się na wysokości pierwszego, największego tarasu niższej części miasta (około 15 m powyżej poziomu rzeki).

Od tego „placu-tarasu” odchodzi główna ulica Upliscyche, do której dołączają poboczne uliczki, często w formie schodków czy wąwozów. Centralna część charakteryzuje się układem osiowym. Przez jego środek przechodzi główna ulica, położona na linii północ-południe. Wobec niej zorientowane są zespoły pomieszczeń, pomniejsze ulice i place. Ta główna arteria miasta kończy się, docierając do ostatniej, położonej w centralnej części, większej budowli wyciętej w skale.  Od wschodu i zachodu cytadelę otacza mur obronny.

Północna część miasta jest niemal pozbawiona ciętych w skale pomieszczeń, tylko na zniwelowanych skalnych tarasach znajdujemy pozostałości świadczące o stojących tu kiedyś budowlach wykonanych w tradycyjnych (innych niż kucie w skale) technikach.

Wodę czerpano ze źródła znajdującego się 4 km na północ od miasta. Dzięki różnicy wysokości terenu i sile grawitacji woda sama spływała glinianymi rurami do miasta. Tam była rozprowadzana poprzez sieć kanałów. Większość z nich wykuto wzdłuż środka skalnych ulic i przykryto kamiennymi płytami dla ponownego wyrównania nawierzchni. Podobnie skonstruowana była sieć kanalizacyjna odprowadzająca ścieki. W wielu punktach miasta znajdują się również cysterny do przechowywania wody.

Poszczególne wykute w skale kompleksy charakteryzuje specyficzny plan. Pierwszym elementem jest dziedziniec, którego granice wyznaczają kute w skale ławy. Gdy tylko przestrzeń na to pozwalała, naprzeciwko wejścia z ulicy na dziedziniec znajdowało się najważniejsze, największe pomieszczenie konstrukcji. Nie posiadało ono ściany fasadowej, będąc całkowicie otwartym na dziedziniec. Zazwyczaj wyróżniało się nieco podwyższonym poziomem podłogi względem  dziedzińca. Ponadto w wielu wypadkach było sklepione. Za tym pomieszczeniem, a niekiedy po jego bokach, znajdowały się mniejsze, niższe i zwieńczone stropem, a nie sklepieniem. Ich sufity często zdobi wycięta w skale dekoracja kasetonowa albo naśladująca belki drewnianego stropu. Wszystkie powierzchnie są bardzo starannie wykończone, tak że nie widać na nich śladu narzędzi, i tylko ewentualne później wprowadzone zmiany zostały mniej precyzyjnie wykonane.

Istnieją różne warianty tego planu, np. dwie budowle dzielące jeden wspólny dziedziniec albo większe różnice poziomów pomiędzy dziedzińcem a pomieszczeniem głównym.

Otwartość i frontalność wynikające z charakteru najważniejszego pomieszczenia przywodzi na myśl jedną z dominant bliskowschodniej architektury – ajwan. Jest to zazwyczaj sklepiona i wyższa od pozostałych elementów konstrukcji frontowa część budowli nie posiadająca ściany fasadowej. Otwarta na zewnątrz i znajdująca się przy wejściu nie jest jednak tożsama z portykiem, będącym jedynie „preludium” do budowli. Przeciwnie – stanowi centrum konstrukcji, jej środek ciężkości. Ajwan uważa się za wynalazek partyjski. Miał się pojawić po raz pierwszy na przełomie II i I w. p. n. e. na północnych terenach Imperium Partyjskiego i upowszechnić w drugiej połowie I w. n. e. Dziś przykłady tej formy architektonicznej znajdujemy m.in. w Syrii, Iraku i Iranie. W przypadku Upliscyche budowle te należałoby datować na koniec I w. n. e. i miały one prawdopodobnie charakter sakralny.

Natomiast wpływ Imperium Rzymskiego na architekturę Upliscyche da się zauważyć w zastosowaniu ośmiokątnych kasetonów w dekoracji sklepienia jednego z ajwanów.

W średniowieczu wprowadzono wiele zmian w konstrukcjach Upliscyche powstałych w okresie hellenistycznym, w szczególny sposób zmieniano tzw. ajwany. Podzielono je na dwie kondygnacje i dobudowano ścianę frontową. Jednak podejmowano się nie tylko przebudowy istniejących budowli, ale i wznoszono nowe.

W Upliscyche są dwie bazyliki. Pierwsza, datowana na druga połowę VI w., powstała prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej świątyni pogańskiej. Druga natomiast pochodzi z IX w., ale została wielokrotnie przebudowywana, w XI, XII, XVII i XVIII w.

Ponadto w mieście wykuto w skale trzy kapliczki z XI i XII w.

Literatura:

Eliso Akhvlediani, Kakha Khimshiashvili

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/impact-of-achaemenian-artchitecture-in-georgia3.pdf, “Impact of the Achaemenian Architecture on the Architecture of Iberian Kingdom: Fourth – First Centuries BC”, The First International Conference on the Ancient Cultural Relations Between Iran and Western Asia, Tehran, 16-18 August, 2003

Kakha Khimshiashvili

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/function-of-some-uphlistsikhe-cave-complexes-eng.pdf, „Function of Some Uphlistsikhe Cave Complexes”,Analecta Iberica: History, Religion and Culture, Vol. 1, Rock-Cut Monuments of East and South Europe, (2001 Tbilisi),  ss. 24-27

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/ams-architecture-of-uplistsikhe.pdf, “The Architecture of Uphlistsikhe, Georgia”, Transactions of the Ancient Monuments Society, Vol. 43 (1999), ss. 77-100

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/planirovka-upliscixe-i-osnovnaja-tema.pdf, “Планировка Уплисцихе и ее основная архитектурная тема”, Dzveli Qartuli Khurotmodzgvreba [Architecture of Ancient Georgia], (1985 Tbilisi), ss. 44-66

http://ancientgeorgia.files.wordpress.com/2010/10/archistory2.pdf,  „Short History of Georgian Architecture”

 

Byblos ciągle zaskakuje!

W lipcu 2012 roku libańscy archeolodzy, prowadzący wykopaliska w Byblos, odsłonili sześć, wykutych w skale, kamiennych sarkofagów. Są one wstępnie datowane na okres późnorzymski bądź wczesnobizantyjski. Zostały znalezione pod podłogami budynków. Różnią się wielkością oraz kształtem. Archelodzy uważają, że sarkofagi te, były używane przez całe rodziny i ich wygląd prawdopodonie odzwierciedla status danej rodziny.

Jeden ze znalezionych sarkofagów (źródło: kliknij tutaj!)

Osobiście, cieszą mnie kolejne odkrycia na jednym z moich ulubionych stanowisk. Potwierdza to, nie jako, że warto badać stanowiska, które zdawałoby się niektórym są już przebadane. Mam nadzieję, że wkrótce powstanie jakiś artykuł obszerniej opisujące te zabytki.

Na podstawie:

http://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2012/07/late-roman-sarcophagii-found-in-lebanon.html#.UMpcDqyB0XJ

P.S. Ubolewam, że nikomu z tegorocznej ekipy z Jiyeh nie udało się zobaczyć tych zabytków na żywo. Na pocieszenie dołączam zdjęcie Byblos!

 

Chrześcijańskie oblicze Kaukazu – Wystawa! Zapraszamy!

Szanowni Czytelnicy!

Archeologia Wschodu pragnie zaprosić wszystkich zainteresowanych Kaukazem, wczesnym Chrześcijaństwem, religią, architekturą sakralną oraz po prostu fanów doskonałej fotografii, na wystawę zdjęć związaną z objazdem Studenckiego Koła Naukowego Bliskiego i Środkowego Wschodu „Szarkun” na przepiękne, niezapomniane tereny Armenii i Gruzji .  Autorem wszystkich zdjęć jest Członkini naszego Koła, nadworna Pani fotograf oraz jeden z sześciu Uczestników naszego objazdu po Kaukazie – Aleksandra Pawlikowska! Przychodźcie tłumnie! Start o 16.30!

Naprawdę serdecznie zapraszamy!

Wydarzenie jest też na Facebooku: kliknij tutaj!

 

Niezwykły neo-hetycki posąg z Tayinat

Podczas tegorocznego sezonu wykopaliskowego odbywającego się w ramach międzynarodowego projektu w Tayinat w południowo-wschodniej Turcji, kanadyjska misja z Uniwersytetu w Toronto odkryła niezwykły neo-hetycki posąg. Zabytek odnaleziono przy bramie prowadzącej do cytadeli miasta Kunulua – stolicy jednego neo-hetyckich państw.

Posąg, przedstawiający głowę i górną część torsu brodatego mężczyzny, mierzy 1,5 metra. Sugeruje to, że cała rzeźba mogła mieć nawet 3,5 metra wysokości. Uwagę zwracają doskonale zachowane inkrustowane kamieniami oczy oraz kunsztownie ukazana fryzura, składająca się z linearnych pasów spiralnych loków. Oba, zgięte w łokciach, ramiona mężczyzny dekorowane są bransoletami z wyobrażeniami lwów. W prawej dłoni dzierży on włócznie, natomiast w lewej snop pszenicy. Jego pierś zdobi pektorał w kształcie półksiężyca. Długa inskrypcja hieroglificzna w języku luwijskim, znajdująca się na reliefie umieszczonym na plecach postaci wymienia wyprawy i osiągnięcia króla Suppiluliumy. Prawdopodobnie jest to władca, który w obliczu ataku asyryjskiej armii Salmanasara III w 858 roku przed Chrystusem, zawarł pokój hetycko-asyryjski.

Bezpośrednio przy posągu mężczyzny odnaleziono półokrągłą kolumnę dekorowaną przedstawieniami sfinksa i uskrzydlonego byka. Prawa strona kolumny jest płaska, co sugeruje, że pierwotnie przylegała ona do budowli. Oba obiekty zostały rytualnie „pogrzebane” pod płytowaniem w przejściu pod główną bramą prowadzącą do miasta. Monumentalny kompleks architektoniczny znajdujący się przy bramie zapewniał dostęp do górnej cytadeli miasta.

Obecność kolosalnych posągów w otoczeniu lwów i uskrzydlonych byków przy bramach neo-hetyckich miast była elementem tradycji sięgającej jeszcze epoki brązu. Ich rolą było ukazanie królów jako boskich strażników miasta. Od VIII i IX wieku przed Chrystusem stały się  one również celem pochodów królewskich podkreślających prawowitość władzy. W symboliczny sposób ukazywały moment przejścia ze sfery ziemskiej do nadprzyrodzonej, w którym pośrednikiem między ludźmi, a bóstwem był władca.

Kompleks bramy w Tayinat został zburzony podczas najazdu asyryjskiego w 738 roku przed Chrystusem. Asyryjczycy zniszczyli luwijskie budowle adaptując przestrzeń kompleksu do roli sanktuarium. Uczeni uważają, że ten rodzaj religijnej konwersji, należy traktować jako wyraz politycznej manifestacji. Kanadyjscy archeolodzy sądzą również, że Tayinat można przypuszczalnie powiązać ze wzmiankowanym księdze Izajasza miastem Kalno (Iz 10:9-10). Według starotestamentalnego przekazu przyrównane do „królestwa bożków” miasto zostało zniszczone przez Asyryjczyków.

Na podstawie:

http://www.heritagedaily.com/2012/08/archaeologists-unearth-extraordinary-human-sculpture-in-turkey/

 

Mury miejskie i bramy Kairu – uzupełnienie

Od roku 2000 Institut Francais d’Archeologie Orientale w Kairze rozpoczął zakrojony na szeroką skalę projekt wykopaliskowo – konserwatorski związany z poznaniem i odtworzeniem średniowiecznych murów miejskich w Kairze. Prace terenowe koncentrują się w trzech punktach: parkingu „Darassa”oraz bram miejskich: Bab al-Tawfiq oraz Burj al-Zafar. Główny nacisk położono na rozpoznanie murów z okresu dynastii Ajjubidów (zwanego murem Salah ad-Din al-Ajjubi vel Saladyna, założyciela dynastii) oraz ich wykorzystania w powiązaniu z różnymi technikami obronnymi.

Parking Darassa – wykopaliska ratunkowe (rok 2001)

Wykopy w tym rejonie dostarczyły wiele zabytków związanych z życiem codziennym w okresie fatymidzkim (1087-1090) i ajjubidzkim (1171-1178) – odsłonięto kwartały mieszkalne zawierające m.in. dom z X w. n.e., osadnictwo z czasów mameluckich (XII-XIV w – warsztaty rzemieślnicze, artystyczne) a także cmentarz z XV wieku. Tym jednak co najbardziej interesowało badaczy były pozostałości fortyfikacji – Fatymidów i Ajjubidów. W odległości 8 m od muru Saladyna odkryto wcześniejszy ceglany bastion posadowiony na planie kwadratu, łączy się on z murem biegnącym w stronę Bab al-Tawfiq. Fundamenty wieży zalegają ponad fatymidzkim domem – posiadającym od północnej strony ogród z fontanną i prowadzącym na zewnątrz kanałem wodnym (podobny odsłonięto w trakcie wykopalisk na Al-Fustacie).

Bab al-Tawfiq – „Brama Sukcesu”

W sezonie 2004 i 2005 działania skoncentrowały się w okolicy ulicy Al-Azhar przy Bab al-Tawfiq, jedynej znanej bramie we wschodniej części murów. Bramę wzniesiono w roku 1090 za kalifa Al-Mustansira (1306 – 1094), co wynika z inskrypcji wmurowanej ponad łukiem portalu wejściowego (jest współczesna z trzema pozostałymi znanymi bramami, patrz tutaj) . Architektem obiektu był Badr Al-Gamali. Prace archeologiczne przy wejściu pozwoliły na odsłonięcie wtórnie użytych bloków kamienia z okresu faraońskiego oraz fundamentów wież flankujących wejście (po stronie północnej i południowej).

Burj al-Zafar – Wieża Triumfu

W roku 2007 otwarto nowe wykopy w północno wschodniej części islamskiego Starego Miasta. Wieża w swojej architekturze przypomina umiejscowione na północy Bab al-Nasr i Bab al-Futuh -narożniki flankują półokrągłe wieże. Sposób połączenia z późniejszym murem Saladyna sugeruje, że konstrukcja może być późniejsza – ajjubidzka, jednak prace terenowe oraz warunki topograficzne odrzucają taką możliwość – Burj al-Zafar pochodzi z końca okresu fatymidzkiego. Wykopy wytyczono także w okolicy Bab – al-Ajjub Gedid (Nowa Brama Ajjubidów) – północno wschodniego wejścia do miasta. Podczas prac odkryto brukowanie wykonane z cegły mułowej. Podsumowaniem wielu sezonów wykopaliskowych będzie monograficzne opracowanie tematu, wydane przez IFAO. Kierownikami misji są Stéphane Pradines i Osama Talaat, materiałem ceramicznym zajmuje się Julie Monchamp. Celem długofalowym powyższego projektu jest także zebranie wszystkich informacji (planów, zdjęć, przekazów piśmiennych (dotyczących zwłaszcza nieistniejących już fragmentów murów), bibliografii) w postaci bazy danych o fortyfikacjach Kairu od momentu podboju arabskiego do końca okresy osmańskiego.

Ten pokaz slajdów wymaga włączonego JavaScript.

BIBLIOGRAFIA:
http://www.ifao.egnet.net/archeologie/murailles-caire/

 

Złota korona z Kalchu

Dziś chcielibyśmy naszym Czytelnikom przedstawić tekst kolejnego z naszych irackich przyjaciół, Waleeda al-Mendwi, studenta V roku archeologii w Instytucie Archeologii UW, prężnego uczestnika wielu przedsięwzięć Koła SKN „Szarkun”. Zapraszamy!

Miasto Nimrud (starożytne Kalchu) było jedną ze stolic Imperium Asyryjskiego. Miasto zostało zbudowane praktycznie od podstaw przez jednego z największych władców Asyrii – Aszurnasirpala II. Przez prawie dwa wieki miasto to pełniło funkcję stolicy Imperium, aż do momentu kiedy Sargon II przeniósł się, wraz ze swoim dworem, do Dur Szarrukin. Mimo przeniesienia stolicy, Nimrud pozostało ważnym ośrodkiem administracyjnym i wciąż było rozbudowywane. Taki stan rzeczy trwał aż do upadku Asyrii w 612 r. p.n.e.

Prace wykopaliskowe rozpoczęte w połowie XIX wieku, trwają do dnia dzisiejszego. Tym większe zdziwienie wywołały odkrycia grobowców królowych, dokonane niespełna 20 lat temu. Po ponad 150 latach prowadzenia wykopalisk w Nimrud odkryto cztery pomieszczenia grobowe. Sam fakt odnalezienia grobów był zaskakujący, jednak przedmioty znajdujące się w sarkofagach i trumnach porównywane były ze skarbami znalezionymi w grobowcu Tutanchamona w Egipcie.

 Miejscem gdzie odnaleziono najwięcej złotych przedmiotów była trumna opatrzona numerem 2, pochodząca z grobowca trzeciego. Trumna ta wykonana była z nitowanych arkuszy brązu. Trumna miała typowy w tamtym okresie kształt: zaokrąglony z jednej strony i prostokątny na drugim końcu. Przez bardzo długi czas ten kształt trumien współistniał z kształtem owalnym, który przybierają terakotowe sarkofagi w Nimrud. Długość trumny była niezwykle mała, bo wynosiła jedynie 1,3 m. Na obu końcach znajdowały się podwójne uchwyty ułatwiające przenoszenie trumny. W poprzednim rozdziale zostały wspomniane praktycznie w całości zachowane dwa szkielety ludzkie znajdujące się w środku. Należały one do kobiety, która zmarła w wieku ok. 18-20 lat oraz dziecka w wieku ok. 12 lat. Na czaszce dziecka znajdowała się niezwykle piękna korona, stanowiąca jeden z najświetniejszych przykładów jubilerstwa nowoasyryjskiego.

Korona ta wykonana jest w całości ze złota i waży 1003,2 g. Średnica wynosząca 24 cm oraz wysokość 16 cm wskazuje, że to nakrycie głowy wykonane było dla osoby dorosłej. Korona od najdawniejszych czasów była symbolem władzy królewskiej, często kojarzona była z samą osobą króla. Tym bardziej dziwi fakt, że koronę w Nimrud odnaleziono na czaszce dziecka. Niestety nie można określić, czemu korona została odnaleziona właśnie w tym miejscu. Konstrukcja korony oparta była na szkielecie wykonanym ze złotego grubego drutu, w przekroju przypominającym kwadrat, opasającego głowę. Konstrukcja szkieletu składała się z trzech obręczy, ułożonych jedna nad drugą w równych odstępach od siebie. Łączyły je pionowe kawałki tego samego drutu, ułożone również w równych odstępach. Całość szkieletu tworzyła regularny wzór geometryczny. Od zewnętrznej strony, na drucianych okręgach umieszczono złote, elipsoidalne kulki. Kulki te dekorowane były dodatkowo złotym okręgiem, otoczonym z zewnątrz trójkątami. Całość tworzyła kształt wieloramiennej gwiazdy opartej na okręgu. Do czasów współczesnych na koronie zachowały się jedynie 63 kulki, jednak widać miejsca, w których dekoracji brakuje. Pomiędzy każdą z czterech kulek, znajdują się złote rozety, w które wpisany był okręg. Okręg wewnątrz rozety inkrustowany był czarną pastą. Niestety przeważająca część inkrustacji uległa zniszczeniu.

Do najwyższego okręgu, składającego się na szkielet, przytwierdzone jest osiem postaci uskrzydlonych kobiet, również wykonanych w złocie. Szkielet wyższej część korony, zamykający całą konstrukcję, wykonany jest ze złotego drutu w przekroju przypominającym koło. Druty układają się w kształt czterech trójkątów równoramiennych z zaznaczoną wysokością. Trójkąty te schodzą się wierzchołkami ku sobie tak, że szkielet przypomina kształt kopuły. Na tak ukształtowaną bazę zostały doczepione liście winogron wykonane ze złota. Wierzchołek korony, zdobi duży kwiat, a całości dekoracji dopełniają małe kiście winogron zwisające z najniższego okręgu, tworzącego szkielet korony.

Kulki zdobiąc od zewnątrz koronę to owoce granatu. Granat (Punica granatum Lythraceae) w języku babilońskim znany jest pod nazwą nurmȗ, w sumeryjskim nu-ȗr-ma, w hebrajskim rimmon. Roślina ta znana była już od drugiej połowy trzeciego tysiąclecia w południowej Mezopotamii oraz na terenie gór Zagros. Przez to granatowiec właściwy jest jedną z najstarszych roślin uprawianych na Bliskim Wschodzie. Duża liczba jadalnych ziarenek w każdym owocu kojarzona była z płodnością i obfitością. Granatowiec, jako symbol był bardzo często wykorzystywany w sztuce Bliskiego Wschodu. Owoce granatu wykorzystywane były w zdobnictwie i malarstwie. W okresie nowoasyryjskim przedstawienia granatów są niezwykle częste. Najczęściej występują na reliefach naściennych, jako przedstawienie owoców jadalnych lub jako fragment ornamentu. Często ze względu na swoją symbolikę płodności, kojarzone były z owocami życia. W przypadku korony z Nimrud owoców granatów jest ponad 63. Wykonane są ze złota metodą repusowania. Metoda ta polega na wykuwaniu na zimno młotkami lub puncami odpowiedniego wzoru lub kształtu.

Złoto jako metal ciągliwy doskonale nadaje się do użycia tej właśnie metody. Repusowanie tworzyło elipsoidalną kulę, która stanowiła podstawę owocu granatu. Kula ta dodatkowo została ozdobiona okręgiem otoczonym wieloramienną gwiazdą. Ta dekoracja wykonana była z cienkiego złotego druciku, ułożonego w kształt okręgu, oraz okalających go trójkątów. Drucik następnie był przylutowywany do złotej kulki. Ta metoda dekoracji nazywa się filigranem i znana jest od czasów starożytnych. Filigran uzupełniony został dodatkowo granulacją, na obrzeżach okręgu. Te wszystkie zabiegi pozwoliły uzyskać rzemieślnikom, zamierzony efekt – detal korony przypomina owoc granatu, a jego dekoracja układa się w kielich kwiatu granatowca, który pozostaje na wierzchołku owocu.

Kolejnym detalem korony są rozety, umieszczone w regularnych odstępach, pomiędzy czterema owocami granatu. Rozety były znane już od czasów prehistorycznych. Najczęściej były przedstawiane jako motyw izolowany lub element ornamentu. Wykonywane były z kamienia, ceramiki lub metalu. Od końca drugiego tysiąclecia występuje w zdobieniach architektonicznych. Występują wtedy na równi z motywami takimi jak palmety, granaty czy kwiaty lotosu. W okresie nowoasyryjskim była częstym motywem, który ozdabiał wyposażenie militarne. Pochodzące z tego samego okresu, wykonane z fajansu rozety, odnajdowano w dużych ilościach w świątyniach poświęconych bogini Isztar. Z tego też powodu, symbol ten łączy się z tą boginią. Potwierdzeniem tego założenia, może być fakt, że często zamiast gwiazdy symbolizującej Isztar, pojawiała się właśnie rozeta. Rozety były często też używane w sztuce użytkowej, jako dekoracja diademów, pasów itp. Doskonałym przykładem jest opisywana korona z Nimrud. Rozety na niej umieszczone, rozłożone pomiędzy owocami granatu są wykonane ze złota i ozdobione są podobną techniką, co granaty. Na początku stworzono więc płaski kształt rozety metodą repusowania, by następnie na obrzeżach ozdobić ją filigranem. Rozety, do szkieletu korony były przytwierdzone za pomocą trzpienia przymocowanego u ich podstawy. Podobnie zresztą zostały przytwierdzone owoce granatu . Liczba ramion rozet nie była jednakowa i waha się od 7 do 9.

Ponad podstawą korony złożonej z owoców granatu i rozet, umieszczono osiem postaci uskrzydlonych kobiet. Są to geniusze, bardzo popularne w sztuce nowoasyryjskiej oraz nowobabilońskiej. Jako motyw występują w sztuce monumentalnej, ale również drobnej plastyce . Najczęściej przedstawiają istoty antropomorficzne lub hybrydy zwierzęce (np. gryf). Czasami ukazane były w wielorożnej tiarze na głowie, co miało symbolizować ich boskość. Kojarzone są z królewskimi rytuałami. Geniusze występują w formie męskiej oraz żeńskiej. Obie postacie to ludzie, z dwoma parami skrzydeł pokrytymi piórami. Korona z Nimrud zawiera przedstawienia geniuszy kobiecych. Są to postaci ubrane w długie plisowane szaty o dwóch parach skrzydeł. Każda z nich ma wielorożną tiarę na głowie, sugerując, że jest to bóstwo pomniejszej ważności. Wszystkie figurki wykonane są ze złotych blaszek, a ich kształt nadawano metodą repusowania. Detale takie jak załamania szat, rysy twarzy wykończono za pomocą rylca. Wygrawerowana postać miała dzięki temu wyrazisty charakter. Skrzydła geniuszy zostały dodatkowo ozdobione technika filigranu, a oczy były wykonane techniką cloissoné. Jest to technika polegająca na wypełnieniu kolorową emalią komórek stworzonych z przylutowanego spłaszczonego drutu lub powyginanych pasków metalu.

Ponad geniuszami znajduje się szkielet wykonany ze złotego drutu, wieńczący koronę. Druty są ozdobione z zewnątrz liśćmi winogron. Winogrona znane były od najdawniejszych czasów, głównie na obszarach gdzie występowały naturalnie (vitis vinifera), a więc południe Europy, północno-wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego oraz Azja Centralna i Kaukaz. W połowie trzeciego tysiąclecia uprawa winogron oraz przetwarzania ich stała się popularna w Mezopotamii. Nazwa winorośli w języku babilońskim i asyryjskim brzmiała karānu. W języku sumeryjskim występuje pod nazwą geštin. Owoce winorośli w babilońskim I asyryjskim nazywano anbo. Z czasem nazwa ta odnosiła się do wszelkiego rodzaju owoców. W pismach klinowych pojawiają się jeszcze wyrazy geštin-par-a (sumeryjski) oraz munziqu (babiloński), co odnosi się do tego, co współcześnie nazywamy rodzynkami. Liście winorośli zdobiące koronę z Nimrud wykonane są ze złota. Złotą blaszkę najpierw wycinano, by kształt przypominał kształt liścia a następnie metodą repusowania odpowiednio ją powyginano, by możliwie jak najbardziej przypominały swój naturalny pierwowzór. Na samej górze, koronę wieńczy kwiat wykonany tymi samymi technikami co rozety. Środek kwiatu wypełnia ciemnoniebieska emalia umieszczona techniką cloissoné. Niestety obecnie trudno stwierdzić, jaki gatunek kwiatu przedstawiony jest na koronie.

Ostatnim elementem korony, są kiście winogron zwisające z podstawy korony, wykonane z ciemnoniebieskiej emalii.

Z powyższego opisu można dojść do wielorakich wniosków. Po pierwsze, wszystkie detale umieszczone na koronie bezpośrednio lub pośrednio kojarzone są z płodnością czy też pierwiastkiem kobiecym. Przykładem mogą być owoce granatu czy kiście winogron. Również żeńskie geniusze wskazują na pierwiastek kobiecy. Tak samo rozety kojarzone z Isztar, boginią seksu i płodności. Wszystkie te elementy pozwalają przypuszczać, że korona ta została wykonana dla kobiety, by zapewnić jej zdrowie i pomyślność. Drugim wnioskiem, który się nasuwa, jest fakt, że wszystkie przedstawione rośliny występowały powszechnie na terenie Bliskiego Wschodu i tym samym były inspiracją w sztuce użytkowej okresu nowoasyryjskiego. Trzecim wnioskiem, jest stwierdzenie, że złotnictwo w wyżej wymienionym okresie stało na bardzo wysokim poziomie, czego dowodzą różne techniki za pomocą których została wykonana opisywana korona. Należy do nich technika repusowania, filigranu, granulacji, cloissoné czy grawerowania. W tym przypadku technik tych użyto na złocie, metalu który naturalnie jest bardzo rozciągliwy i giętki, a więc łatwy w obróbce. Dodatkowym atutem złota było z pewnością to, że można było je poddać obróbce w stanie zimnym, a temperatura jego topnienia wynosi 1036°C. Dla przykładu stop złota i 20% miedzi topi się w temperaturze 880°C.

 

W cieniu Babilonu – Mashkan Shapir

            W dniu dzisiejszym Archeologia Wschodu pragnie przedstawić artykuł o Mashkan Shapir autorstwa Alego Abbasa, Irakijczyka, studenta V roku archeologii w Instytucie Archeologii UW oraz od dwóch lat aktywnego Członka SKN „Szarkun”. Zapraszamy!

Wykopaliska w Mashkan Shapir (Tell Abu Dhuawri) były krótkie i dość ograniczone czasowo, lecz pozostałości tego stanowiska daje nam najlepszy obraz organizacji miasta z południowej Mezopotamii. Mashkan Shapir było drugą stolicą dynastii z Larsy w XIX i XVIII wieku p.n.e. i leżało także na ważnym szlaku handlowym łączącym południe z wieloma bogatymi zasobami na północy i wschodzie od Tygrysu. Żadna z tych cech nie daje nam jednak dobrego obrazu południowomezopotamskiego planu urbanizacji. Miasto zostało nagle opuszczone ok. 1720 r. p.n.e. i nigdy nie było zamieszkane ponownie.

Mashkan Shapir było podzielone na 5 sektorów przez 4 główne kanały, każdy mający ok. 15 metrów szerokości. W dodatku, mniejsze kanały biegły w kierunku północnym i wschodnim w różnych częściach stanowiska; suma tych cieków wodnych wynosi co najmniej kolejnych 6. Dwa porty były zlokalizowane na skrzyżowaniu (połączeniu) dwóch głównych kanałów. Źródła pisane mówią, że kiedyś  było tutaj cumowanych aż 270 łodzi, także o charakterze wojskowym – gotowych do ataku na miasto Kisz (wg tychże tekstów). Ta sieć cieków wodnych przynosiła również większość wody pitnej do miasta i wyznaczała najważniejszą trasę handlową wzdłuż całego Mashkan Shapir.

To podzielenie miasta przez kanały pozwoliło na jego podział na poszczególne części składowe, czyli dzielnice. Południowa część była religijną dzielnicą na platformie z wypalonych i mułowych cegieł dla świątyni boga Nergala, boga śmierci, chtonicznego, lecz zarazem opiekuna tego miasta. Wejście do jego świątyni była ozdobione rzeźbami postaci ludzkich w naturalnej wielkości a także lwami i końmi. Dzielnica religijna była oddzielona od reszty stanowiska największym kanałem,  a hipoteza badaczy mówi, że była ona otoczona murem tworząc temenos.

Tym niemniej bardzo trudne do zidentyfikowania są ośrodki administracyjne, które mogły mieścić się w południowej części stanowiska. W mieście nie ma żadnego odsłoniętego pałacu, ponieważ w tym czasie Mashakan Shapir było pod władzą królów babilońskich i w ich cieniu. Natomiast kompleks architektoniczny, który był otoczony murami, został przebadany w całości i okazało się, że odkryte tam tabliczki administracyjne i liczne pieczęcie cylindryczne wyraźnie wskazują na aktywność administracyjną.

Jedyną strefą posiadającą określony cel bez żadnej wątpliwości jest cmentarzysko, zlokalizowane blisko ośrodków religijnych i administracyjnych. Jest to jedna z najstarszych części miasta i była opuszczona dopiero w ostatnim wieku funkcjonowania miasta. Raz opuszczona nekropola nigdy już nie została użyta. Śledząc pozostałości murów okazało się, że dzielą one główne dzielnice mieszkalne miasta, które mieszczą się w centralno-północnej i wschodniej części stanowiska.

Wspomniane powyżej dzielnice mieszkalne były połączone ze sobą siatką ulic, gdzie biegły główne ulice równolegle lub prostopadle do kanałów. Do poszczególnych dzielnic miasta można było się dostać używając mostów lub łódek służących do połączenia części stanowiska ze sobą. Między rezydencjami biegną wąskie uliczki z zaułkami. Sugeruje się poprzez badania dystrybucji artefaktów, że elita, rzemieślnicy, jak i biedni mieszkali razem we wszystkich częściach miasta wspólnie. Ważny dowód na taką mieszankę ludności niespotykaną zbyt często w tych czasach stanowi obecność niezbędnych do rzemiosła narzędzi, które znaleziono w każdej części stanowiska: warsztaty miedzi skupiły się mniej więcej na środku, warsztaty kamieniarskie na wschodzie, natomiast warsztaty produkcji ceramiki skupiły się obok dwóch małych kanałów na południu.

Działalność handlowa skoncentrowała się w północnej części starożytnego miasta. Dlatego, że Mashkan Shapir posiadało wewnątrz dzielnicy mieszkalnej licznych rzemieślników sugeruje się, że grali oni największą rolę w ekonomii tej dużej osady. Całe miasto było otoczone licznymi fortyfikacjami. Jego mury miały bramy, które były przystosowane do ruchu wodnego i pozwalały na wpływanie i wypływanie do miasta łódkom. Przy kanałach odkryto liczne instalacje ułatwiające cumowanie łódek przy lądzie w konkretnych dzielnicach.

 

Bramy miejskie z okresu fatymidzkiego ( AD 909 – 1171)

Al Qahira była drugą stolicą islamskiego kalifatu w Egipcie (od 969 r), została założona nieopodal wcześniejszego centrum administracyjnego – Al-Fustatu (stolica od 646 r – od podboju kraju przez wojska po dowództwem Amra ibn Al-Asa).
Miasto ze względów strategicznych otoczone było murem, którego fragmenty zachowały się do dziś. Spośród kilku bram miejskich wzniesionych przez Fatymidów do dziś zachowały się jedynie trzy.

• Bab al-Futuh – Brama Zwycięstwa

Znajdująca się w północnym murze Bab al-Futuh otwiera ulicę Muizz, przy której koncentruje się znaczna część zabytków islamskiego Kairu – meczetów, medres i mauzoleów. Architektem obiektu był wezyr Badr Al-Jamali (AD 1074-1094), działający na zlecenie kalifa Mustansira (AD 1036-1094), projekt został ukończony w 1087 r.

Zespół bramny składa się z dwóch półokrągłych wież, pomiędzy którymi znajduje westybul – sklepiony płytką kopułą posadowioną na czterech pendentywach (element architektoniczny pozwalający na przejście od kwadratu do koła; rozwiązanie zapożyczone ze sztuki bizantyjskiej). Każda z nich posiada dekorację architektoniczną w postaci wklęśniętych łuków (od strony wewnętrznej dekorowane). W 2\3 wysokości budowli znajdują się okienka strzelnicze (po 3 na każdej z wież) oraz boczne okienka do wylewani wrzących substancji na oblegających.

Łuk bramy zdobią kamienne reliefy – szereg rombów wypełnionych na przemiennie wzorami rozety, gwiazdy (cztero- oraz ośmiobocznej), powyżej widać rzeźbione wsporniki podtrzymujące gzyms, na dwóch z nich umieszczono głowy baranie (zodiakalny baran łączy się z planetą Mars – Al-Qihir, która w momencie założenia miasta znajdowała się w ascedencie – pozycji dominującej). Pomiędzy kamiennymi wspornikami również widać reliefowe zdobienia – tym razem z motywem arabeski.

Elementem zapożyczonym z tradycji syryjskiej było użycie dwu kolorowego kamienia dla wypełnienie przestrzeni podłucza.

W podłuczu schowane jest również jedno z technicznych rozwiązań militarnych – szyby do wylewania gorących płynów no oblegających bramę napastników.

• Bab al-Nasr – Brama Chwały

Znajdująca się również w północnym odcinku muru Bab al-Nasr połączona jest z Bab al-Futuh murem kurtynowym (ze względów strategicznych nie przylegają do niego żadne zabudowania o charakterze mniej lub bardziej stałym).

Na zespół bramny składają się dwie kwadratowe, dwupiętrowe wieże, o wzmocnionej konstrukcji ścian do połowy wysokości, wyposażone w okienka strzelnicze dla łuczników. Pomiędzy nimi znajduje się westybul ze sklepieniem krzyżowym oraz dwoma płytkimi kopułami, okrywającymi drugi poziom, wspartymi na pendentywach. Podłucze wypełnione jest blokami jednokolorowego kamienia, dekoracja jest bardzo oszczędna – pojawia się motyw lambrekinu, plecionki oraz inskrypcje w dukcie kufi. Ponad wejściem widnieje także tablica z deklaracją wiary – tzw szahadą; ponieważ Fatymidzi byli szyitami wydłużona jest on o dodatkowe zdanie odnoszące się do Alego (jak uważają jedynego prawowitego następcy Proroka) : „Nie ma Boga prócz Boga Jedynego, Muhammad jest Jego Prorokiem, Ali jest jest Jego przyjacielem”.

Na ścianach zewnętrznych obu wież umieszczono, jako rodzaj talizmanu, symbol obronności miasta, kamienne tarcze – okrągłe i podłużne, prawdopodobnie są to typy używane ówcześnie przez wojska bizantyńskie.

Z biegiem czasu mury, które nigdy nie musiały stawić czoła najeźdźcom, obrosły wszelkiego rodzaju przybudówkami do tego stopnia, iż XVIII i XIX wieczni podróżnicy pisali o braku murów miejskich; oczyszczono je dopiero w XX wieku.

Początkowo brama nosiła nazwę Bab al-Izz (Brama Pomyślności), zbudowano ją w miejscu starszej – Bab al-Nasr, nowa nazwa nie przyjęła się wśród mieszkańców miasta, powrócono do wersji sprzed lat.

• Bab al-Zuweyla

Nazwa bramy związana jest z berberyjskim plemieniem Zuweila z Afryki Północnej, które zamieszkiwało okoliczne tereny a także strzegło obiektu.

Bramę wzniesiono w latach 1091-92 w południowym odcinku murów miejskich, tak jak Bab al-Futuh składa się z dwóch półokrągłych wież oraz westybulu. Do 2\3 wysokości kamienne ściany obiektu są wzmocnione. Przejście pomiędzy strażnicami na wysokości drugiej kondygnacji zdradza inspiracje architekturą bizantyńską.

Obie wieże po stronie wewnętrznej posiadają dekorację architektoniczną w postaci wklęśniętych, wysoko wysklepionych zewnętrznych łuków oraz wewnętrznych – zakończonych trójlistnie oraz par rozet u szczytu.

Wewnętrzny westybul został przebudowany w połowie XV wieku, kiedy to swój kompleks w pobliżu wznosił sułtan Mu’ayyad. Zmiany konstrukcyjne wewnątrz umożliwiały przejście z pobliskiego meczetu do wież – minaretów, które zyskały nowa funkcję poprzez dobudowanie odpowiednich elementów architektonicznych.

Bab al-Zuweyla była jedną z ważniejszych bram w życiu miejskim, ponieważ to stąd rok rocznie sułtan obserwował karawany wyruszające na pielgrzymkę do Mekki, ale także było to miejsce egzekucji – nie tylko zwykłych rzezimieszków, których głowy wisiały ku przestrodze, również stąd strącono na stryczku w 1517 r ostatniego mameluckiego władcę – Tumanbeya.

Autorem wszystkich zdjęć (oprócz widoku ogólnego na Bab al-Futuh) jest Anna Zawadzińska.

Bibliografia:

Doris Behrens-Abouseif, „Islamic Architecture in Cairo”, The American University in Cairo Press, Cairo 1998

Jim Antoniou, „Historic Cairo. A Walk through the Islamic city”, The American University in Cairo Press, Cairo 2002.

http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3317

http://tectonicablog.com/?p=26770

http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3973