Byblos ciągle zaskakuje!

W lipcu 2012 roku libańscy archeolodzy, prowadzący wykopaliska w Byblos, odsłonili sześć, wykutych w skale, kamiennych sarkofagów. Są one wstępnie datowane na okres późnorzymski bądź wczesnobizantyjski. Zostały znalezione pod podłogami budynków. Różnią się wielkością oraz kształtem. Archelodzy uważają, że sarkofagi te, były używane przez całe rodziny i ich wygląd prawdopodonie odzwierciedla status danej rodziny.

Jeden ze znalezionych sarkofagów (źródło: kliknij tutaj!)

Osobiście, cieszą mnie kolejne odkrycia na jednym z moich ulubionych stanowisk. Potwierdza to, nie jako, że warto badać stanowiska, które zdawałoby się niektórym są już przebadane. Mam nadzieję, że wkrótce powstanie jakiś artykuł obszerniej opisujące te zabytki.

Na podstawie:

http://archaeologynewsnetwork.blogspot.com/2012/07/late-roman-sarcophagii-found-in-lebanon.html#.UMpcDqyB0XJ

P.S. Ubolewam, że nikomu z tegorocznej ekipy z Jiyeh nie udało się zobaczyć tych zabytków na żywo. Na pocieszenie dołączam zdjęcie Byblos!

 

Niezwykły neo-hetycki posąg z Tayinat

Podczas tegorocznego sezonu wykopaliskowego odbywającego się w ramach międzynarodowego projektu w Tayinat w południowo-wschodniej Turcji, kanadyjska misja z Uniwersytetu w Toronto odkryła niezwykły neo-hetycki posąg. Zabytek odnaleziono przy bramie prowadzącej do cytadeli miasta Kunulua – stolicy jednego neo-hetyckich państw.

Posąg, przedstawiający głowę i górną część torsu brodatego mężczyzny, mierzy 1,5 metra. Sugeruje to, że cała rzeźba mogła mieć nawet 3,5 metra wysokości. Uwagę zwracają doskonale zachowane inkrustowane kamieniami oczy oraz kunsztownie ukazana fryzura, składająca się z linearnych pasów spiralnych loków. Oba, zgięte w łokciach, ramiona mężczyzny dekorowane są bransoletami z wyobrażeniami lwów. W prawej dłoni dzierży on włócznie, natomiast w lewej snop pszenicy. Jego pierś zdobi pektorał w kształcie półksiężyca. Długa inskrypcja hieroglificzna w języku luwijskim, znajdująca się na reliefie umieszczonym na plecach postaci wymienia wyprawy i osiągnięcia króla Suppiluliumy. Prawdopodobnie jest to władca, który w obliczu ataku asyryjskiej armii Salmanasara III w 858 roku przed Chrystusem, zawarł pokój hetycko-asyryjski.

Bezpośrednio przy posągu mężczyzny odnaleziono półokrągłą kolumnę dekorowaną przedstawieniami sfinksa i uskrzydlonego byka. Prawa strona kolumny jest płaska, co sugeruje, że pierwotnie przylegała ona do budowli. Oba obiekty zostały rytualnie „pogrzebane” pod płytowaniem w przejściu pod główną bramą prowadzącą do miasta. Monumentalny kompleks architektoniczny znajdujący się przy bramie zapewniał dostęp do górnej cytadeli miasta.

Obecność kolosalnych posągów w otoczeniu lwów i uskrzydlonych byków przy bramach neo-hetyckich miast była elementem tradycji sięgającej jeszcze epoki brązu. Ich rolą było ukazanie królów jako boskich strażników miasta. Od VIII i IX wieku przed Chrystusem stały się  one również celem pochodów królewskich podkreślających prawowitość władzy. W symboliczny sposób ukazywały moment przejścia ze sfery ziemskiej do nadprzyrodzonej, w którym pośrednikiem między ludźmi, a bóstwem był władca.

Kompleks bramy w Tayinat został zburzony podczas najazdu asyryjskiego w 738 roku przed Chrystusem. Asyryjczycy zniszczyli luwijskie budowle adaptując przestrzeń kompleksu do roli sanktuarium. Uczeni uważają, że ten rodzaj religijnej konwersji, należy traktować jako wyraz politycznej manifestacji. Kanadyjscy archeolodzy sądzą również, że Tayinat można przypuszczalnie powiązać ze wzmiankowanym księdze Izajasza miastem Kalno (Iz 10:9-10). Według starotestamentalnego przekazu przyrównane do „królestwa bożków” miasto zostało zniszczone przez Asyryjczyków.

Na podstawie:

http://www.heritagedaily.com/2012/08/archaeologists-unearth-extraordinary-human-sculpture-in-turkey/

 

Mury miejskie i bramy Kairu – uzupełnienie

Od roku 2000 Institut Francais d’Archeologie Orientale w Kairze rozpoczął zakrojony na szeroką skalę projekt wykopaliskowo – konserwatorski związany z poznaniem i odtworzeniem średniowiecznych murów miejskich w Kairze. Prace terenowe koncentrują się w trzech punktach: parkingu „Darassa”oraz bram miejskich: Bab al-Tawfiq oraz Burj al-Zafar. Główny nacisk położono na rozpoznanie murów z okresu dynastii Ajjubidów (zwanego murem Salah ad-Din al-Ajjubi vel Saladyna, założyciela dynastii) oraz ich wykorzystania w powiązaniu z różnymi technikami obronnymi.

Parking Darassa – wykopaliska ratunkowe (rok 2001)

Wykopy w tym rejonie dostarczyły wiele zabytków związanych z życiem codziennym w okresie fatymidzkim (1087-1090) i ajjubidzkim (1171-1178) – odsłonięto kwartały mieszkalne zawierające m.in. dom z X w. n.e., osadnictwo z czasów mameluckich (XII-XIV w – warsztaty rzemieślnicze, artystyczne) a także cmentarz z XV wieku. Tym jednak co najbardziej interesowało badaczy były pozostałości fortyfikacji – Fatymidów i Ajjubidów. W odległości 8 m od muru Saladyna odkryto wcześniejszy ceglany bastion posadowiony na planie kwadratu, łączy się on z murem biegnącym w stronę Bab al-Tawfiq. Fundamenty wieży zalegają ponad fatymidzkim domem – posiadającym od północnej strony ogród z fontanną i prowadzącym na zewnątrz kanałem wodnym (podobny odsłonięto w trakcie wykopalisk na Al-Fustacie).

Bab al-Tawfiq – „Brama Sukcesu”

W sezonie 2004 i 2005 działania skoncentrowały się w okolicy ulicy Al-Azhar przy Bab al-Tawfiq, jedynej znanej bramie we wschodniej części murów. Bramę wzniesiono w roku 1090 za kalifa Al-Mustansira (1306 – 1094), co wynika z inskrypcji wmurowanej ponad łukiem portalu wejściowego (jest współczesna z trzema pozostałymi znanymi bramami, patrz tutaj) . Architektem obiektu był Badr Al-Gamali. Prace archeologiczne przy wejściu pozwoliły na odsłonięcie wtórnie użytych bloków kamienia z okresu faraońskiego oraz fundamentów wież flankujących wejście (po stronie północnej i południowej).

Burj al-Zafar – Wieża Triumfu

W roku 2007 otwarto nowe wykopy w północno wschodniej części islamskiego Starego Miasta. Wieża w swojej architekturze przypomina umiejscowione na północy Bab al-Nasr i Bab al-Futuh -narożniki flankują półokrągłe wieże. Sposób połączenia z późniejszym murem Saladyna sugeruje, że konstrukcja może być późniejsza – ajjubidzka, jednak prace terenowe oraz warunki topograficzne odrzucają taką możliwość – Burj al-Zafar pochodzi z końca okresu fatymidzkiego. Wykopy wytyczono także w okolicy Bab – al-Ajjub Gedid (Nowa Brama Ajjubidów) – północno wschodniego wejścia do miasta. Podczas prac odkryto brukowanie wykonane z cegły mułowej. Podsumowaniem wielu sezonów wykopaliskowych będzie monograficzne opracowanie tematu, wydane przez IFAO. Kierownikami misji są Stéphane Pradines i Osama Talaat, materiałem ceramicznym zajmuje się Julie Monchamp. Celem długofalowym powyższego projektu jest także zebranie wszystkich informacji (planów, zdjęć, przekazów piśmiennych (dotyczących zwłaszcza nieistniejących już fragmentów murów), bibliografii) w postaci bazy danych o fortyfikacjach Kairu od momentu podboju arabskiego do końca okresy osmańskiego.

Ten pokaz slajdów wymaga włączonego JavaScript.

BIBLIOGRAFIA:
http://www.ifao.egnet.net/archeologie/murailles-caire/

 

Złota korona z Kalchu

Dziś chcielibyśmy naszym Czytelnikom przedstawić tekst kolejnego z naszych irackich przyjaciół, Waleeda al-Mendwi, studenta V roku archeologii w Instytucie Archeologii UW, prężnego uczestnika wielu przedsięwzięć Koła SKN „Szarkun”. Zapraszamy!

Miasto Nimrud (starożytne Kalchu) było jedną ze stolic Imperium Asyryjskiego. Miasto zostało zbudowane praktycznie od podstaw przez jednego z największych władców Asyrii – Aszurnasirpala II. Przez prawie dwa wieki miasto to pełniło funkcję stolicy Imperium, aż do momentu kiedy Sargon II przeniósł się, wraz ze swoim dworem, do Dur Szarrukin. Mimo przeniesienia stolicy, Nimrud pozostało ważnym ośrodkiem administracyjnym i wciąż było rozbudowywane. Taki stan rzeczy trwał aż do upadku Asyrii w 612 r. p.n.e.

Prace wykopaliskowe rozpoczęte w połowie XIX wieku, trwają do dnia dzisiejszego. Tym większe zdziwienie wywołały odkrycia grobowców królowych, dokonane niespełna 20 lat temu. Po ponad 150 latach prowadzenia wykopalisk w Nimrud odkryto cztery pomieszczenia grobowe. Sam fakt odnalezienia grobów był zaskakujący, jednak przedmioty znajdujące się w sarkofagach i trumnach porównywane były ze skarbami znalezionymi w grobowcu Tutanchamona w Egipcie.

 Miejscem gdzie odnaleziono najwięcej złotych przedmiotów była trumna opatrzona numerem 2, pochodząca z grobowca trzeciego. Trumna ta wykonana była z nitowanych arkuszy brązu. Trumna miała typowy w tamtym okresie kształt: zaokrąglony z jednej strony i prostokątny na drugim końcu. Przez bardzo długi czas ten kształt trumien współistniał z kształtem owalnym, który przybierają terakotowe sarkofagi w Nimrud. Długość trumny była niezwykle mała, bo wynosiła jedynie 1,3 m. Na obu końcach znajdowały się podwójne uchwyty ułatwiające przenoszenie trumny. W poprzednim rozdziale zostały wspomniane praktycznie w całości zachowane dwa szkielety ludzkie znajdujące się w środku. Należały one do kobiety, która zmarła w wieku ok. 18-20 lat oraz dziecka w wieku ok. 12 lat. Na czaszce dziecka znajdowała się niezwykle piękna korona, stanowiąca jeden z najświetniejszych przykładów jubilerstwa nowoasyryjskiego.

Korona ta wykonana jest w całości ze złota i waży 1003,2 g. Średnica wynosząca 24 cm oraz wysokość 16 cm wskazuje, że to nakrycie głowy wykonane było dla osoby dorosłej. Korona od najdawniejszych czasów była symbolem władzy królewskiej, często kojarzona była z samą osobą króla. Tym bardziej dziwi fakt, że koronę w Nimrud odnaleziono na czaszce dziecka. Niestety nie można określić, czemu korona została odnaleziona właśnie w tym miejscu. Konstrukcja korony oparta była na szkielecie wykonanym ze złotego grubego drutu, w przekroju przypominającym kwadrat, opasającego głowę. Konstrukcja szkieletu składała się z trzech obręczy, ułożonych jedna nad drugą w równych odstępach od siebie. Łączyły je pionowe kawałki tego samego drutu, ułożone również w równych odstępach. Całość szkieletu tworzyła regularny wzór geometryczny. Od zewnętrznej strony, na drucianych okręgach umieszczono złote, elipsoidalne kulki. Kulki te dekorowane były dodatkowo złotym okręgiem, otoczonym z zewnątrz trójkątami. Całość tworzyła kształt wieloramiennej gwiazdy opartej na okręgu. Do czasów współczesnych na koronie zachowały się jedynie 63 kulki, jednak widać miejsca, w których dekoracji brakuje. Pomiędzy każdą z czterech kulek, znajdują się złote rozety, w które wpisany był okręg. Okręg wewnątrz rozety inkrustowany był czarną pastą. Niestety przeważająca część inkrustacji uległa zniszczeniu.

Do najwyższego okręgu, składającego się na szkielet, przytwierdzone jest osiem postaci uskrzydlonych kobiet, również wykonanych w złocie. Szkielet wyższej część korony, zamykający całą konstrukcję, wykonany jest ze złotego drutu w przekroju przypominającym koło. Druty układają się w kształt czterech trójkątów równoramiennych z zaznaczoną wysokością. Trójkąty te schodzą się wierzchołkami ku sobie tak, że szkielet przypomina kształt kopuły. Na tak ukształtowaną bazę zostały doczepione liście winogron wykonane ze złota. Wierzchołek korony, zdobi duży kwiat, a całości dekoracji dopełniają małe kiście winogron zwisające z najniższego okręgu, tworzącego szkielet korony.

Kulki zdobiąc od zewnątrz koronę to owoce granatu. Granat (Punica granatum Lythraceae) w języku babilońskim znany jest pod nazwą nurmȗ, w sumeryjskim nu-ȗr-ma, w hebrajskim rimmon. Roślina ta znana była już od drugiej połowy trzeciego tysiąclecia w południowej Mezopotamii oraz na terenie gór Zagros. Przez to granatowiec właściwy jest jedną z najstarszych roślin uprawianych na Bliskim Wschodzie. Duża liczba jadalnych ziarenek w każdym owocu kojarzona była z płodnością i obfitością. Granatowiec, jako symbol był bardzo często wykorzystywany w sztuce Bliskiego Wschodu. Owoce granatu wykorzystywane były w zdobnictwie i malarstwie. W okresie nowoasyryjskim przedstawienia granatów są niezwykle częste. Najczęściej występują na reliefach naściennych, jako przedstawienie owoców jadalnych lub jako fragment ornamentu. Często ze względu na swoją symbolikę płodności, kojarzone były z owocami życia. W przypadku korony z Nimrud owoców granatów jest ponad 63. Wykonane są ze złota metodą repusowania. Metoda ta polega na wykuwaniu na zimno młotkami lub puncami odpowiedniego wzoru lub kształtu.

Złoto jako metal ciągliwy doskonale nadaje się do użycia tej właśnie metody. Repusowanie tworzyło elipsoidalną kulę, która stanowiła podstawę owocu granatu. Kula ta dodatkowo została ozdobiona okręgiem otoczonym wieloramienną gwiazdą. Ta dekoracja wykonana była z cienkiego złotego druciku, ułożonego w kształt okręgu, oraz okalających go trójkątów. Drucik następnie był przylutowywany do złotej kulki. Ta metoda dekoracji nazywa się filigranem i znana jest od czasów starożytnych. Filigran uzupełniony został dodatkowo granulacją, na obrzeżach okręgu. Te wszystkie zabiegi pozwoliły uzyskać rzemieślnikom, zamierzony efekt – detal korony przypomina owoc granatu, a jego dekoracja układa się w kielich kwiatu granatowca, który pozostaje na wierzchołku owocu.

Kolejnym detalem korony są rozety, umieszczone w regularnych odstępach, pomiędzy czterema owocami granatu. Rozety były znane już od czasów prehistorycznych. Najczęściej były przedstawiane jako motyw izolowany lub element ornamentu. Wykonywane były z kamienia, ceramiki lub metalu. Od końca drugiego tysiąclecia występuje w zdobieniach architektonicznych. Występują wtedy na równi z motywami takimi jak palmety, granaty czy kwiaty lotosu. W okresie nowoasyryjskim była częstym motywem, który ozdabiał wyposażenie militarne. Pochodzące z tego samego okresu, wykonane z fajansu rozety, odnajdowano w dużych ilościach w świątyniach poświęconych bogini Isztar. Z tego też powodu, symbol ten łączy się z tą boginią. Potwierdzeniem tego założenia, może być fakt, że często zamiast gwiazdy symbolizującej Isztar, pojawiała się właśnie rozeta. Rozety były często też używane w sztuce użytkowej, jako dekoracja diademów, pasów itp. Doskonałym przykładem jest opisywana korona z Nimrud. Rozety na niej umieszczone, rozłożone pomiędzy owocami granatu są wykonane ze złota i ozdobione są podobną techniką, co granaty. Na początku stworzono więc płaski kształt rozety metodą repusowania, by następnie na obrzeżach ozdobić ją filigranem. Rozety, do szkieletu korony były przytwierdzone za pomocą trzpienia przymocowanego u ich podstawy. Podobnie zresztą zostały przytwierdzone owoce granatu . Liczba ramion rozet nie była jednakowa i waha się od 7 do 9.

Ponad podstawą korony złożonej z owoców granatu i rozet, umieszczono osiem postaci uskrzydlonych kobiet. Są to geniusze, bardzo popularne w sztuce nowoasyryjskiej oraz nowobabilońskiej. Jako motyw występują w sztuce monumentalnej, ale również drobnej plastyce . Najczęściej przedstawiają istoty antropomorficzne lub hybrydy zwierzęce (np. gryf). Czasami ukazane były w wielorożnej tiarze na głowie, co miało symbolizować ich boskość. Kojarzone są z królewskimi rytuałami. Geniusze występują w formie męskiej oraz żeńskiej. Obie postacie to ludzie, z dwoma parami skrzydeł pokrytymi piórami. Korona z Nimrud zawiera przedstawienia geniuszy kobiecych. Są to postaci ubrane w długie plisowane szaty o dwóch parach skrzydeł. Każda z nich ma wielorożną tiarę na głowie, sugerując, że jest to bóstwo pomniejszej ważności. Wszystkie figurki wykonane są ze złotych blaszek, a ich kształt nadawano metodą repusowania. Detale takie jak załamania szat, rysy twarzy wykończono za pomocą rylca. Wygrawerowana postać miała dzięki temu wyrazisty charakter. Skrzydła geniuszy zostały dodatkowo ozdobione technika filigranu, a oczy były wykonane techniką cloissoné. Jest to technika polegająca na wypełnieniu kolorową emalią komórek stworzonych z przylutowanego spłaszczonego drutu lub powyginanych pasków metalu.

Ponad geniuszami znajduje się szkielet wykonany ze złotego drutu, wieńczący koronę. Druty są ozdobione z zewnątrz liśćmi winogron. Winogrona znane były od najdawniejszych czasów, głównie na obszarach gdzie występowały naturalnie (vitis vinifera), a więc południe Europy, północno-wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego oraz Azja Centralna i Kaukaz. W połowie trzeciego tysiąclecia uprawa winogron oraz przetwarzania ich stała się popularna w Mezopotamii. Nazwa winorośli w języku babilońskim i asyryjskim brzmiała karānu. W języku sumeryjskim występuje pod nazwą geštin. Owoce winorośli w babilońskim I asyryjskim nazywano anbo. Z czasem nazwa ta odnosiła się do wszelkiego rodzaju owoców. W pismach klinowych pojawiają się jeszcze wyrazy geštin-par-a (sumeryjski) oraz munziqu (babiloński), co odnosi się do tego, co współcześnie nazywamy rodzynkami. Liście winorośli zdobiące koronę z Nimrud wykonane są ze złota. Złotą blaszkę najpierw wycinano, by kształt przypominał kształt liścia a następnie metodą repusowania odpowiednio ją powyginano, by możliwie jak najbardziej przypominały swój naturalny pierwowzór. Na samej górze, koronę wieńczy kwiat wykonany tymi samymi technikami co rozety. Środek kwiatu wypełnia ciemnoniebieska emalia umieszczona techniką cloissoné. Niestety obecnie trudno stwierdzić, jaki gatunek kwiatu przedstawiony jest na koronie.

Ostatnim elementem korony, są kiście winogron zwisające z podstawy korony, wykonane z ciemnoniebieskiej emalii.

Z powyższego opisu można dojść do wielorakich wniosków. Po pierwsze, wszystkie detale umieszczone na koronie bezpośrednio lub pośrednio kojarzone są z płodnością czy też pierwiastkiem kobiecym. Przykładem mogą być owoce granatu czy kiście winogron. Również żeńskie geniusze wskazują na pierwiastek kobiecy. Tak samo rozety kojarzone z Isztar, boginią seksu i płodności. Wszystkie te elementy pozwalają przypuszczać, że korona ta została wykonana dla kobiety, by zapewnić jej zdrowie i pomyślność. Drugim wnioskiem, który się nasuwa, jest fakt, że wszystkie przedstawione rośliny występowały powszechnie na terenie Bliskiego Wschodu i tym samym były inspiracją w sztuce użytkowej okresu nowoasyryjskiego. Trzecim wnioskiem, jest stwierdzenie, że złotnictwo w wyżej wymienionym okresie stało na bardzo wysokim poziomie, czego dowodzą różne techniki za pomocą których została wykonana opisywana korona. Należy do nich technika repusowania, filigranu, granulacji, cloissoné czy grawerowania. W tym przypadku technik tych użyto na złocie, metalu który naturalnie jest bardzo rozciągliwy i giętki, a więc łatwy w obróbce. Dodatkowym atutem złota było z pewnością to, że można było je poddać obróbce w stanie zimnym, a temperatura jego topnienia wynosi 1036°C. Dla przykładu stop złota i 20% miedzi topi się w temperaturze 880°C.

 

W cieniu Babilonu – Mashkan Shapir

            W dniu dzisiejszym Archeologia Wschodu pragnie przedstawić artykuł o Mashkan Shapir autorstwa Alego Abbasa, Irakijczyka, studenta V roku archeologii w Instytucie Archeologii UW oraz od dwóch lat aktywnego Członka SKN „Szarkun”. Zapraszamy!

Wykopaliska w Mashkan Shapir (Tell Abu Dhuawri) były krótkie i dość ograniczone czasowo, lecz pozostałości tego stanowiska daje nam najlepszy obraz organizacji miasta z południowej Mezopotamii. Mashkan Shapir było drugą stolicą dynastii z Larsy w XIX i XVIII wieku p.n.e. i leżało także na ważnym szlaku handlowym łączącym południe z wieloma bogatymi zasobami na północy i wschodzie od Tygrysu. Żadna z tych cech nie daje nam jednak dobrego obrazu południowomezopotamskiego planu urbanizacji. Miasto zostało nagle opuszczone ok. 1720 r. p.n.e. i nigdy nie było zamieszkane ponownie.

Mashkan Shapir było podzielone na 5 sektorów przez 4 główne kanały, każdy mający ok. 15 metrów szerokości. W dodatku, mniejsze kanały biegły w kierunku północnym i wschodnim w różnych częściach stanowiska; suma tych cieków wodnych wynosi co najmniej kolejnych 6. Dwa porty były zlokalizowane na skrzyżowaniu (połączeniu) dwóch głównych kanałów. Źródła pisane mówią, że kiedyś  było tutaj cumowanych aż 270 łodzi, także o charakterze wojskowym – gotowych do ataku na miasto Kisz (wg tychże tekstów). Ta sieć cieków wodnych przynosiła również większość wody pitnej do miasta i wyznaczała najważniejszą trasę handlową wzdłuż całego Mashkan Shapir.

To podzielenie miasta przez kanały pozwoliło na jego podział na poszczególne części składowe, czyli dzielnice. Południowa część była religijną dzielnicą na platformie z wypalonych i mułowych cegieł dla świątyni boga Nergala, boga śmierci, chtonicznego, lecz zarazem opiekuna tego miasta. Wejście do jego świątyni była ozdobione rzeźbami postaci ludzkich w naturalnej wielkości a także lwami i końmi. Dzielnica religijna była oddzielona od reszty stanowiska największym kanałem,  a hipoteza badaczy mówi, że była ona otoczona murem tworząc temenos.

Tym niemniej bardzo trudne do zidentyfikowania są ośrodki administracyjne, które mogły mieścić się w południowej części stanowiska. W mieście nie ma żadnego odsłoniętego pałacu, ponieważ w tym czasie Mashakan Shapir było pod władzą królów babilońskich i w ich cieniu. Natomiast kompleks architektoniczny, który był otoczony murami, został przebadany w całości i okazało się, że odkryte tam tabliczki administracyjne i liczne pieczęcie cylindryczne wyraźnie wskazują na aktywność administracyjną.

Jedyną strefą posiadającą określony cel bez żadnej wątpliwości jest cmentarzysko, zlokalizowane blisko ośrodków religijnych i administracyjnych. Jest to jedna z najstarszych części miasta i była opuszczona dopiero w ostatnim wieku funkcjonowania miasta. Raz opuszczona nekropola nigdy już nie została użyta. Śledząc pozostałości murów okazało się, że dzielą one główne dzielnice mieszkalne miasta, które mieszczą się w centralno-północnej i wschodniej części stanowiska.

Wspomniane powyżej dzielnice mieszkalne były połączone ze sobą siatką ulic, gdzie biegły główne ulice równolegle lub prostopadle do kanałów. Do poszczególnych dzielnic miasta można było się dostać używając mostów lub łódek służących do połączenia części stanowiska ze sobą. Między rezydencjami biegną wąskie uliczki z zaułkami. Sugeruje się poprzez badania dystrybucji artefaktów, że elita, rzemieślnicy, jak i biedni mieszkali razem we wszystkich częściach miasta wspólnie. Ważny dowód na taką mieszankę ludności niespotykaną zbyt często w tych czasach stanowi obecność niezbędnych do rzemiosła narzędzi, które znaleziono w każdej części stanowiska: warsztaty miedzi skupiły się mniej więcej na środku, warsztaty kamieniarskie na wschodzie, natomiast warsztaty produkcji ceramiki skupiły się obok dwóch małych kanałów na południu.

Działalność handlowa skoncentrowała się w północnej części starożytnego miasta. Dlatego, że Mashkan Shapir posiadało wewnątrz dzielnicy mieszkalnej licznych rzemieślników sugeruje się, że grali oni największą rolę w ekonomii tej dużej osady. Całe miasto było otoczone licznymi fortyfikacjami. Jego mury miały bramy, które były przystosowane do ruchu wodnego i pozwalały na wpływanie i wypływanie do miasta łódkom. Przy kanałach odkryto liczne instalacje ułatwiające cumowanie łódek przy lądzie w konkretnych dzielnicach.

 

Bramy miejskie z okresu fatymidzkiego ( AD 909 – 1171)

Al Qahira była drugą stolicą islamskiego kalifatu w Egipcie (od 969 r), została założona nieopodal wcześniejszego centrum administracyjnego – Al-Fustatu (stolica od 646 r – od podboju kraju przez wojska po dowództwem Amra ibn Al-Asa).
Miasto ze względów strategicznych otoczone było murem, którego fragmenty zachowały się do dziś. Spośród kilku bram miejskich wzniesionych przez Fatymidów do dziś zachowały się jedynie trzy.

• Bab al-Futuh – Brama Zwycięstwa

Znajdująca się w północnym murze Bab al-Futuh otwiera ulicę Muizz, przy której koncentruje się znaczna część zabytków islamskiego Kairu – meczetów, medres i mauzoleów. Architektem obiektu był wezyr Badr Al-Jamali (AD 1074-1094), działający na zlecenie kalifa Mustansira (AD 1036-1094), projekt został ukończony w 1087 r.

Zespół bramny składa się z dwóch półokrągłych wież, pomiędzy którymi znajduje westybul – sklepiony płytką kopułą posadowioną na czterech pendentywach (element architektoniczny pozwalający na przejście od kwadratu do koła; rozwiązanie zapożyczone ze sztuki bizantyjskiej). Każda z nich posiada dekorację architektoniczną w postaci wklęśniętych łuków (od strony wewnętrznej dekorowane). W 2\3 wysokości budowli znajdują się okienka strzelnicze (po 3 na każdej z wież) oraz boczne okienka do wylewani wrzących substancji na oblegających.

Łuk bramy zdobią kamienne reliefy – szereg rombów wypełnionych na przemiennie wzorami rozety, gwiazdy (cztero- oraz ośmiobocznej), powyżej widać rzeźbione wsporniki podtrzymujące gzyms, na dwóch z nich umieszczono głowy baranie (zodiakalny baran łączy się z planetą Mars – Al-Qihir, która w momencie założenia miasta znajdowała się w ascedencie – pozycji dominującej). Pomiędzy kamiennymi wspornikami również widać reliefowe zdobienia – tym razem z motywem arabeski.

Elementem zapożyczonym z tradycji syryjskiej było użycie dwu kolorowego kamienia dla wypełnienie przestrzeni podłucza.

W podłuczu schowane jest również jedno z technicznych rozwiązań militarnych – szyby do wylewania gorących płynów no oblegających bramę napastników.

• Bab al-Nasr – Brama Chwały

Znajdująca się również w północnym odcinku muru Bab al-Nasr połączona jest z Bab al-Futuh murem kurtynowym (ze względów strategicznych nie przylegają do niego żadne zabudowania o charakterze mniej lub bardziej stałym).

Na zespół bramny składają się dwie kwadratowe, dwupiętrowe wieże, o wzmocnionej konstrukcji ścian do połowy wysokości, wyposażone w okienka strzelnicze dla łuczników. Pomiędzy nimi znajduje się westybul ze sklepieniem krzyżowym oraz dwoma płytkimi kopułami, okrywającymi drugi poziom, wspartymi na pendentywach. Podłucze wypełnione jest blokami jednokolorowego kamienia, dekoracja jest bardzo oszczędna – pojawia się motyw lambrekinu, plecionki oraz inskrypcje w dukcie kufi. Ponad wejściem widnieje także tablica z deklaracją wiary – tzw szahadą; ponieważ Fatymidzi byli szyitami wydłużona jest on o dodatkowe zdanie odnoszące się do Alego (jak uważają jedynego prawowitego następcy Proroka) : „Nie ma Boga prócz Boga Jedynego, Muhammad jest Jego Prorokiem, Ali jest jest Jego przyjacielem”.

Na ścianach zewnętrznych obu wież umieszczono, jako rodzaj talizmanu, symbol obronności miasta, kamienne tarcze – okrągłe i podłużne, prawdopodobnie są to typy używane ówcześnie przez wojska bizantyńskie.

Z biegiem czasu mury, które nigdy nie musiały stawić czoła najeźdźcom, obrosły wszelkiego rodzaju przybudówkami do tego stopnia, iż XVIII i XIX wieczni podróżnicy pisali o braku murów miejskich; oczyszczono je dopiero w XX wieku.

Początkowo brama nosiła nazwę Bab al-Izz (Brama Pomyślności), zbudowano ją w miejscu starszej – Bab al-Nasr, nowa nazwa nie przyjęła się wśród mieszkańców miasta, powrócono do wersji sprzed lat.

• Bab al-Zuweyla

Nazwa bramy związana jest z berberyjskim plemieniem Zuweila z Afryki Północnej, które zamieszkiwało okoliczne tereny a także strzegło obiektu.

Bramę wzniesiono w latach 1091-92 w południowym odcinku murów miejskich, tak jak Bab al-Futuh składa się z dwóch półokrągłych wież oraz westybulu. Do 2\3 wysokości kamienne ściany obiektu są wzmocnione. Przejście pomiędzy strażnicami na wysokości drugiej kondygnacji zdradza inspiracje architekturą bizantyńską.

Obie wieże po stronie wewnętrznej posiadają dekorację architektoniczną w postaci wklęśniętych, wysoko wysklepionych zewnętrznych łuków oraz wewnętrznych – zakończonych trójlistnie oraz par rozet u szczytu.

Wewnętrzny westybul został przebudowany w połowie XV wieku, kiedy to swój kompleks w pobliżu wznosił sułtan Mu’ayyad. Zmiany konstrukcyjne wewnątrz umożliwiały przejście z pobliskiego meczetu do wież – minaretów, które zyskały nowa funkcję poprzez dobudowanie odpowiednich elementów architektonicznych.

Bab al-Zuweyla była jedną z ważniejszych bram w życiu miejskim, ponieważ to stąd rok rocznie sułtan obserwował karawany wyruszające na pielgrzymkę do Mekki, ale także było to miejsce egzekucji – nie tylko zwykłych rzezimieszków, których głowy wisiały ku przestrodze, również stąd strącono na stryczku w 1517 r ostatniego mameluckiego władcę – Tumanbeya.

Autorem wszystkich zdjęć (oprócz widoku ogólnego na Bab al-Futuh) jest Anna Zawadzińska.

Bibliografia:

Doris Behrens-Abouseif, „Islamic Architecture in Cairo”, The American University in Cairo Press, Cairo 1998

Jim Antoniou, „Historic Cairo. A Walk through the Islamic city”, The American University in Cairo Press, Cairo 2002.

http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3317

http://tectonicablog.com/?p=26770

http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=3973

 

Skarb złotych monet z czasów Fatymidów

Wykopaliska prowadzone przez Uniwersytet w Tal Awiwie na terenie Arsuf (starożytna Apollonia) doprowadziły do odkrycia skarbu ponad 100 sztuk złotych monet – dinarów. Depozyt został zakopany prawdopodobnie przez rycerzy z Zakonu Szpitalników w XIII wieku.

Od roku 1101 do 1265 miasto znajdowało się pod kontrolą krzyżowców, wyparci zostali przez mamelucką armię podczas walk o utrzymanie Królestwa Jerozolimskiego. Miasto nie zostało zasiedlone przez zwycięzców.

Monety, zakopane w naczyniu, odkryte w rzymskiej twierdzy pochodzą z wcześniejszych czasów dynastii fatymidzkiej, wybite zostały na terenach Afryki Północnej (w Trypolisie i Aleksandrii), już wtedy były przedmiotem wartościowym i zabytkowym – były starsze o 200-300 lat.

Miasto będąc pod kontrolą chrześcijańskich rycerzy zostało przebudowane i zyskało kilka nowych inwestycji: zamek, budynki użyteczności publicznej, nowe fortyfikacje. Apollonia-Arsuf znajduje się na wybrzeżu we współczesnym mieście Herzliya, ok 15 km na północ od Tel-Awiwu.

Pierwsze prace archeologiczne prowadzone były tu w latach 50-tych zeszłego wieku przez I. Ben-Dor (odkryto pozostałości pras oliwnych, które leżały w „przemysłowej” części bizantyńskiego miasta, na północ od zabudowań średniowiecznych). Prace kontynuował P. Kahane który odkrył grupę późno rzymskich grobowców, wczesnobizantyńskie ośrodki produkcji oliwy oraz piece szklarskie pochodzące z przełomu epok bizantyńskiej i islamskiej. Kolejne kampanie w roku 1962 i 76 przyniosły odkrycie bizantyńskiego kościoła (na południowy wschód od zabytków średniowiecznych) w którym znajdowała się polichromowana mozaika, seria baz oraz kolumn.

Od roku 1977 szeroki program wykopalisk archeologicznych i prac konserwatorskich realizowany był przez badacza I. Roll, w roku 1982 do badań włączył się Uniwersytet z Tel Awiwu, później także zagraniczne ośrodki badawcze ze Stanów Zjednoczonych. Ślady osadnictwa w badanym rejonie sięgają do czasów chalkolitu, ale dopiero za czasów achemenidzkiej hegemonii zawiązał się tu ośrodek miejski (znajdujący się w rejonie wpływów Sydonu), w którym nie mogło zabraknąć obecności Fenicjan (co ujawnia się chociażby w nazwie miasta – Resheph) . Z tego okresu pochodzą głównie drobne znaleziska jak ceramika użytkowa, ceramika importowana, fragmenty figurek z przedstawieniami mężczyzn i kobiet oraz duża ilość monet wybijanych w Sydonie. W czasach hellenistycznych nazwę zmieniono na Apollonia (fenicki bóg Reszef identyfikowany był z Apollinem), tkanka miejska prawie nie uległa zmianie – notowane są minimalne ślady w zabudowie z tego okresu.

W czasach Hasmoneuszy Apollonię opuszczono, ale już Józef Flawiusz wymienia ją jako jedno z miast znajdujące się pod kontrolą żydowską. Z okresu rzymskiego pochodzi willa (wzniesiona na kamiennym płaskowyżu) Z okresu bizantyńskiego pochodzi wspomniany wcześniej kościół a także seria cystern, pras winnych i oliwnych, piece szklarskie. Czasy islamskie łączą się z pozostałościami architektonicznymi na wzniesieniu górującym nad okolicą. Miasto zostało otoczone murem warownym, pojawiła się wewnątrz miasta ulica przeznaczona dla handlu. W czasach Krzyżowców wzniesiona wspomnianą wcześniej budowlę zamkową ( o charakterze obronnym). Wewnątrz zabudowań odkryto dużą ilość ceramiki, monet oraz innych przedmiotów codziennego użytku. W ostatnich latach u wybrzeży Apollonii-Arsuf przeprowadzono badania podwodne.

Ten pokaz slajdów wymaga włączonego JavaScript.

Po bardziej szczegółowe informacje oraz referencje bibliograficzne odsyłam do strony: (która stanowiła bazę dla powyższego , skróconego opracowania)

http://www.tau.ac.il/humanities/archaeology/projects/proj_apollonia.html

http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-2171883/Treasure-Crusaders-stand-Pot-gold-worth-300-000-fortress-buried-doomed-Christian-knights.html

http://www.stg.brown.edu/projects/apollonia/

 

W cieniu góry Ararat – sprawozdanie z objazdu naukowego

 Część I – Architektura wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej Armenii

Z nieznacznym opóźnieniem spowodowanym różnymi dodatkowymi obowiązkami, na łamach Archeologii Wschodu prezentujemy sprawozdanie z objazdu naukowego do Armenii i Gruzji, zorganizowanego przez Studenckie Koło Naukowe Archeologii Bliskiego i Środkowego Wschodu „Szarkun”.

Armenia jest najstarszym chrześcijańskim państwem świata. W 301 roku pod wpływem działalności świętego Grzegorza Oświeciciela, król Tyrydades III ustanowił chrześcijaństwo religią państwową. Proces kształtowania się wczesnochrześcijańskiej architektury Armenii był rezultatem połączenia wpływów bizantyjskich i irańskich oraz typowo lokalnych rozwiązań konstrukcyjnych i budowlanych. Przez wieki ormiańska architektura sakralna rozwijała się niezależnie na peryferiach świata śródziemnomorskiego. W konsekwencji stosunkowo szybko można mówić o powstaniu odrębnej i oryginalnej formy charakteryzującej kościoły Armenii. Ponadto za niezwykły fenomen należy uznać świetny stan zachowania większości wczesnochrześcijańskich budowli, który ciężko porównać z jakimkolwiek innym regionem późnoantycznego Wschodu. Mimo niezwykłej wartości naukowej cechującej wczesnochrześcijańska i średniowieczną architekturę Armenii, cały czas fachowa literatura dotycząca tego regionu jest w Polsce bardzo trudno dostępna. Stało się to dla nas źródłem motywacji do zorganizowania objazdu naukowego, którego głównym celem było sporządzenie dokumentacji opisowej i fotograficznej najważniejszych kościołów na terenie Armenii. W opisie kościołów interesował nas przede wszystkim proces zmian w ich formie architektonicznej, a także relacje urbanistyczne jakie łączyły je z sąsiadującymi budynkami. Uwagę zwróciliśmy również na dekoracje oraz sposób funkcjonowania przestrzeni liturgicznej. Dodatkowo skupiliśmy się na zadokumentowaniu wszystkich inskrypcji znajdujących się obrębie chrześcijańskich założeń sakralnych. Interesowało nas przede wszystkim wstępne rozpoznanie ich charakteru i funkcji.  

Gruzja i Armenia – miejsca, które zobaczyliśmy

Podczas niecałych trzech tygodni spędzonych w Armenii i Gruzji zwiedziliśmy kilkadziesiąt kościołów. Dotarliśmy do wielu trudno dostępnych miejsc, w których od dawna nie było żadnych turystów. Głównym priorytetem objazdu było zobaczenie możliwie jak największej liczby kościołów wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych. Mimo to udało nam się również zwiedzić cmentarzyska z epoki brązu położone przy południowym brzegu jeziora Sevan i najważniejsze stanowiska archeologiczne związane z funkcjonowaniem państwa Urartu. Poniżej przedstawiamy krótką charakterystykę najważniejszych miejsc jakie udało nam się odwiedzić w Armenii.

       Stanowisko w Dvin dostarcza niezwykle cennych informacji na temat funkcjonowania ośrodków miejskich w późnoantycznej i średniowiecznej Armenii. Dzięki przeprowadzonym wykopaliskom archeologicznym poznana została zarówno architektura publiczna, sakralna i rezydencjonalna dawnej stolicy Armenii. Więcej na temat samego miasta można przeczytać we wcześniejszym artykule zamieszczonym na naszej stronie pt. „Dvin – stolica późnoantycznej i średniowiecznej Armenii”.

Ruiny katedry w Dvin

          Ruiny katedry w Dvin pozwalają na wyodrębnienie trzech faz chronologicznych funkcjonowania budowli. Oglądając pozostałości po wczesnochrześcijańskim kościele wyraźnie widać zmiany w formie architektonicznej budowli. Według rosyjskich archeologów kościół zbudowano na miejscu wcześniejszej pogańskiej świątyni. Na początku IV wieku w jej miejscu powstała trzynawowa, skierowana na wschód bazylika. W V wieku kościół został przebudowany po zniszczeniach spowodowanych podczas wojny z Persja. Od północy, południa i zachodu bazylika została otoczona portykami, a po obu stronach apsydy dobudowano pomieszczenia pomocnicze. Dalszym przekształceniom kościół został poddany w VII wieku. Jego plan uległ centralizacji. Bazylika została skrócona, a w jej centralnej części zainstalowano kopułę wspartą na czterech filarach. W bezpośrednim sąsiedztwie katedry znajdują się również ruiny pałacu katolikosa, zabudowań magazynowych oraz drugiej bardzo słabo zachowanej bazyliki wczesnochrześcijańskiej. Obecnie cała cytadela znajdująca się na wschód od katedry pokryta jest hałdami po radzieckich wykopaliskach, które niemal całkowicie zakryły pozostałości po przestrzeni rezydencjonalnej miasta.

        Katedra w Eczmiadzynie do dzisiaj pozostaje siedzibą katolikosa i głównym ośrodkiem kościoła ormiańskiego. Kościół został wzniesiony przez króla Tyrydatesa III, na początku IV wieku bezpośrednio po chrzcie Armenii. Legenda opisuje jak król, niesiony modlitwą Grzegorza Oświeciciela, sam przenosił kamienie do budowy kościoła. W momencie gdy nakazał świętemu zaprzestanie modlitwy upadł pod ich ciężarem. Plan architektoniczny pierwszej fazy kościoła nie jest możliwy do odtworzenia, ponieważ z jego fundacji przetrwało do dzisiaj jedynie kilka bloków kamiennych. W V wieku wczesnochrześcijańska bazylika została przekształcona do formy kościoła centralnego.  Konstrukcja podtrzymująca obecną kopułę katedry pochodzi z VII wieku. Ostateczna forma architektoniczna budowli jest rezultatem głównie XVII i XVIII wiecznych transformacji.

Katedra w Eczmiadzynie

           Na obszarze Eczmiadzynu zlokalizowane są również dwa kościoły związane z kultem męczennic Ripsime i Gajane. Obie zginęły w okresie prześladowań chrześcijan w III wieku. Już w IV wieku w miejscach ich śmierci wzniesiono kaplice pełniące rolę martyrionów. Lokalizacja wczesnych miejsc kultu męczennic nie jest znana. Wiadomo jednak, że były one bezpośrednio powiązane z monumentalnymi kościołami powstałymi w VII wieku.

Kościół świętej Ripsime w Eczmiadzynie

Całkowicie zachowany kościół świętej Ripsime powstał w 618 roku. Budowle można śmiało uznać za arcydzieło architektury ormiańskiej. Kościół oparty jest na planie krzyża wpisanego w prostokąt. Wszystkie ramiona krzyża zostały zamknięte półokrągłymi eksedrami. Nad centralną częścią kościoła wznosi się monumentalna kopuła wsparta na tamburze, podtrzymywanym przez trompy. Pomiędzy eksedrami ulokowane są nisze o przekroju ¾ koła, które dodatkowo zapewniają dostęp do kwadratowych pomieszczeń pomocniczych umiejscowionych we wszystkich narożnikach kościoła. Krypta położona pod apsydą może być powiązana z IV wiecznym martyrionem poświęconym świętej męczennicy.

Kościół świętej Gajane w Eczmiadzynie

Kościół świętej Gajane powstał w 630 roku. Jego forma architektoniczne wpisuje się w typowy dla VII wiecznej architektury Armenii schemat oparty na planie krzyża greckiego wpisanego w kwadrat. Kopuła wsparta na pendentywach znajdowała się w miejscu przecięcia ramion krzyża. W XVII wieku po zachodniej stronie kościoła dobudowano monumentalny atrium. 

Ruiny katedry w Zvartnoc

           Katedra w Zvartnoc powstała w miejscu legendarnego spotkania Grzegorza Oświeciciela i króla Tyrydatesa III. Plan kościoła opiera się na terakonchosie wpisanym w koło. Główny trzon budowli jest otoczony przez okrągłe obejście, do którego wiodły trzy monumentalne wejścia. Oparta na czterech poligonalnych filarach kopuła wznosiła się prawdopodobnie na wysokość 28 metrów. Plan katedry nawiązuje swoją formą do słynnych centralnych kościołów  znanych z rejonu Syro-Palestyny. O bizantyjskim charakterze budowli świadczą również, wyznaczające granice tetrakonchosu, połączone łukami kolumny o jońskich kapitelach oraz monogramy i bogate zdobienia plecionkowe i floralne znajdujące się na kapitelach. Budowa katedry w 642 roku była prawdopodobnie wyrazem probizantyjskiej polityki prowadzonej przez Nersesa III. Monumentalna konstrukcja powstała na dodatkowym podium, w bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu pałacowego.

Plan kompleksu w Zvartnoc (C. Maranci, 2001)

            W IV wieku pogańskie świątynie były w Armenii masowo niszczone. W ich miejscu budowano kościoły, często wykorzystując zachowane struktury architektoniczne. Działanie to było elementem propagandy królewskiej, która miała na celu ukazania tryumfu chrześcijaństwa nad religiami pogańskimi. Ponadto kontynuacja funkcjonowania miejsc kultu wiązała się z czynnikami praktycznymi oraz silnie zakorzenioną tradycją miejscową. Świątynie były przeważnie lokowane w eksponowanych, dobrze widocznych miejscach.

Świątynia w Garni

            Świątynia w Garni nie została zburzona tylko dzięki temu, że w IV wieku król Chosroes II adaptował ją do roli pałacu letniego. Peripteralna świątynia powstała w drugiej połowie I wieku przypuszczalnie za panowania króla Tyrydatesa I. Ormiański władca prawdopodobnie uzyskał środki do budowy świątyni od Nerona podczas swojego pobytu w Rzymie. W jej bezpośrednim sąsiedztwie w 659 roku powstał, nietypowy kościół na planie krzyża wpisanego w okrąg. Był on prawdopodobnie powiązany z funkcją kommemoratywną, na co wskazują nagrobki zlokalizowane w kaplicy pomocniczej przylegającej do kościoła.  Główna, skierowana na wschód apsyda kościoła jest flankowana przez dwie niewielkie kaplice o funkcjach liturgicznych.

Plan bazyliki z IV wieku w Garni (M. Hasratian, 2010)

        W Garni znajdują się pozostałości jeszcze jednego kościoła wczesnochrześcijańskiego. Niewielka jednonawowa bazylika pochodząca z IV wieku, zachowała się częściowo do poziomu 3 metrów. Ruiny kościoła obrazują typową dla późnoantycznej Armenii technologię budowania murów. Konstrukcja opiera się na wewnętrznej warstwie składającej się z przemieszanego gruzu, tynku i zaprawy ograniczonej z dwóch stron rzędem regularnych i dobrze obrobionych bloków kamiennych. Tego typu rozwiązanie wiązało się z mniejszymi kosztami i dodatkowo poprawiało „elastyczność” budowli zwiększając jego odporność na wstrząsy sejsmiczne. Wzdłuż południowej ściany kościoła rozciągał się portyk wsparty na czterech kolumnach. Prezbiterium bazyliki znajdujące się na podwyższeniu było połączone z niewielką kaplicą pomocniczą, która prawdopodobnie pełniła funkcje liturgiczne.

Ruiny bazyliki z IV wieku w Garni

Trzy kilometry na wschód od Garni w górach należących do parku krajobrazowego Khosrov  umiejscowione są ruiny dwóch sąsiadujących ze sobą klasztorów Havuts Tar i Amenaprkich. Do zabudowań monastycznych wiedzie górska ścieżka prowadząca od znajdującego się w dolinie rzeki Azat miasteczka. Bezpośrednio przy niej w kilku miejscach ustawione są chaczkary, pełniące rolę znaków wyznaczających drogę do klasztoru. W Havuts Tar poza kościołem znajdującym się w centrum założenia zachowały się fortyfikacje, cele mnichów oraz budynek pełniący prawdopodobnie funkcje refektarzu. Zabudowania klasztoru powstały między XII, a XIV wiekiem, a potem kilkakrotnie zostały zniszczone podczas trzęsień ziemi. Na szczególną uwagę zasługują bogate zdobienia płaskorzeźbione, które można podziwiać w obrębie całego założenia. Kompleks powstał obok wcześniejszego pochodzącego z X wieku kościoła Amenaprkich.  Budynek został zbudowany z pomarańczowych i czarnych bloków tufu wulkanicznego układających się w szachownicę. W obrębie kościoła umiejscowionych jest kilkanaście nagrobków, podkreślających jego kommemoratywną funkcję.  

Chaczkar i cenotaf na drodze do Havuts Tar i Amenaprkich

          W cieniu góry Ararat, na terenie nieistniejącego obecnie starożytnego miasta Artaszat powstał klasztor w Khor Virap. Nazwa ta w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wielka jamę”. Ufortyfikowany kompleks monastyczny, wzmocniony jest dodatkowo obecnością sześciu wież obronnych. W jego centrum, na miejscu wcześniej zajmowanym przez świątynie bogini Anahit, w VI wieku powstał kościół. W 1666 roku został on zastąpiony przez funkcjonujący do dzisiaj kościół dedykowany Maryi Theotokos. W południowo- zachodniej części kompleksu znajduje się niewielka kaplica poświęcona świętemu Grzegorzowi Oświecicielowi. Kaplica powstała na miejscu, wcześniejszej, wybudowanej z inicjatywy katolikosa Nersesa III konstrukcji znajdującej się nad podziemną kryptą przeznaczoną na relikwie świętego.

Klasztor w Khor Virap

Według tradycji klasztor w Geghard został zbudowany w IV wieku z inicjatywy Grzegorza Oświeciciela i początkowo nosił nazwę Ayrivank. Miejsce powstania monastyru funkcjonowało jako ośrodek kultu już od epoki brązu. W grocie, z któj wypływa niewielki strumyk, zlokalizowana była pogańska kaplica, która później została adaptowana do roli kościoła chrześcijańskiego. Wczesnochrześcijański klasztor został zniszczony przez Arabów w IX wieku. Do dzisiaj nie przetrwały żadne ślady pochodzące z IV wieku, a o wczesnej historii klasztoru wiemy tylko dzięki źródłom pisanym. Ze względu na obecność relikwii świętego Andrzeja i świętego Jana oraz fragmentu Włóczni Przeznaczenia klasztor na przestrzeni XIII wieku klasztor stał się dobrze prosperującym ośrodkiem pielgrzymkowym. Trzy kościoły były połączone za pomocą Gavitu – monumentalnej kwadratowej sali wspartej na czterech filarach. Od XII wieku Gavit stał się charakterystycznym elementem dla ormiańskiej architektury. Pomieszczenie pełniło rolę narteksu, a jednocześnie miejsca spotkań, nauki i przyjmowania pielgrzymów przybywających do klasztoru. W Geghard Gavit dodatkowo łączy trzy powstałe na przestrzeni XIII wieku kościoły w jeden monumentalny kompleks. Kościoły Avavan i Proshian zostały całkowicie wykute w miękkim tufie wulkanicznym.  Znajdujące się w nich dekoracje reliefowe można uznać za jedne najwspanialszych arcydzieł ormiańskiej sztuki średniowiecznej.

Narteks kościoła Proshian w Geghard

          Klasztor w Hovhannavank jest jednym z największych założeń sakralnych na terenie Armenii. Usytuowany jest bezpośrednio przy krawędzi kanionu rzeki Kasagh.  Monumentalny kompleks składa się  dwóch kościołów i jednej kaplicy kommemoratywnej połączonych za pomocą Gavitu. Niewielka, znajdująca się po północnej stronie zespołu bazylika pochodzi z V wieku. Kościół został przebudowany w VI wieku i później wielokrotnie restaurowany. Budowla charakteryzuje się nietypowym, łukowym sklepieniem opartym na pilastrach.

Kompleks sakralny w Hovhannavank

              Nad XIII wiecznym Gavitem wznosi się okrągła, wsparta na dwunastu kolumnach rotunda o średnicy 6,5 metra. Jest to największa tego typu konstrukcja na terenie Armenii. Przylegający do V wiecznej bazyliki kościół Karapet charakteryzuje się niezwykle imponującą formą architektoniczną i wyrafinowanymi dekoracjami. Na tympanonie portalu kościoła znajduje się niezwykły relief przedstawiając zasiadającego na tronie Chrystusa.  Po jego prawej stronie znajdują się mądre kobiety, na które patrzy z pokorą i błogosławi, natomiast po lewej stronie stoją nieroztropne niewiasty, które napomina. Przedstawienie jest nawiązaniem do biblijnej przypowieści znanej z Ewangelii świętego Mateusza.

Portal kościoła Karapet w Hovhannavank

          Bezpośrednio przy brzegu jeziora Sevan znajduje się klasztor Hayravank. Założenie składa się z niewielkiego kościoła z IX wieku o planie tetrakonchosu, do którego w XII wieku dobudowano Gavit. Nad kościołem wznosi się oparta na pendentywach kopuła. W bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu umiejscowionych jest kilka XII wiecznych charczkarów i płyt kamiennych. Na wzgórzu, na którym powstał kościół odnaleziono ślady osadnictwa  pochodzące z epoki brązu.

Kościół Hayravank

          W niewielkiej, położonej w połowie drogi pomiędzy Erywaniem, a jeziorem Sevan, wiosce Bdjni odnaleźć można dwa wczesnochrześcijańskie kościoły. Jeden jest niewielką, VII wieczną kapliczką o planie krzyża, położoną na wzniesieniu po środku współczesnego cmentarza. Drugi jest przykładem typowego dla Armenii kościoła o planie centralnym, z głębokimi, trójkątnymi, zewnętrznymi niszami. W jego wnętrzu mieliśmy okazje zobaczyć niezwykły, pochodzący z końca XVI wieku, egzemplarz Pisma Świętego wykonanego w Wenecji. Obiekt można uznać za zabytek rangi muzealnej, który powinien zostać poddany gruntownej i natychmiastowej konserwacji. Każdy zwiedzający kościół może oglądać i przewracać wszystkie strony księgi.

Pismo Święte pochodzące z końca XVI wieku

        Klasztor Noravank położony jest w malowniczej dolinie rzeki Amaghu. kompleks otoczony jest fortyfikacjami pochodzącymi z XVII i XVIII wieku. Okres największej prosperity klasztoru przypada na XIII i XIV wiek, wtedy to zbudowane zostały kościoły dedykowane Astnavatsin (ormiańska nazwa Marii Theotokos) oraz świętemu Karapetowi (ormiańska nazwa odnosząca się do Jana Chrzciciela). Do kościoła Karapet od południa przylegają ruiny V wiecznej bazyliki. Szczególnie imponująco przedstawia się forma architektoniczna kościoła Astnavatzin. Budowla składa się dwóch kondygnacji. Na pierwszej znajduje się mauzoleum poświęcone rodzinie księcia Burtela Orbeliana. Natomiast na drugim umiejscowiony jest sam kościół, nad którym wznosi się kopuła wsparta na rotundzie o 12 kolumnach. Budowla charakteryzuje się niezwykle bogatymi dekoracjami rzeźbiarskimi autorstwa słynnego ormiańskiego architekta i artysty Momika.

Kościół Karapet i ruiny wczesnochrześcijańskiej bazyliki

    Wysoko w górach, kilkanaście kilometrów od najbliższej osady umiejscowiony jest klasztor Spitakavor. Kościół dedykowany Astvatsatsin charakteryzuje się niezwykle malowniczą lokalizacją. Pochodząca z początku XIV wieku budowla powstała na miejscu wcześniej zajmowanym przez V wieczną bazylikę. Fasady kościoła dekorowane są niezwykłymi, płaskorzeźbionymi krzyżami. W rogach jednego z nich znajdują się pięcioramienne gwiazdy. Na szczególna uwagę zasługuje również wyobrażenie Chrystusa Pantokratora w otoczeniu symboli ewangelistów na sklepieniu kościoła.

Spitakavor

            Wybudowany w X wieku klasztor w Gndevank, otoczony jest monumentalnymi fortyfikacjami. W budynku mieszkalnym przylegającym do murów kompleksu znajdowały się cele mnichów, a także trzy poziomowa piwnica, w której zlokalizowane są pomieszczenia magazynowe oraz cały czas nieprzebadane krypty. Miejscowa legenda mówi o istnieniu tunelu łączącego klasztor z znajdującym się w dolinie potokiem. Forma architektoniczna kościoła opiera się na planie krzyża. Nad przecięciem jego ramion wznosi się kopuła wsparta na pendentywach. Obecność zewnętrznych, trójkątnych nisz w głównych ścianach nośnych budynku, poza oczywistą funkcją estetyczną, miała uodpornić konstrukcje na ewentualne wstrząsy sejsmiczne.  

Kościół w klasztorze Gndevank

           Na podstawie dokumentacji fotograficznej i opisowej jaką sporządziliśmy w czasie objazdu mamy zamiar stworzyć katalog najważniejszych kościołów i inskrypcji wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych Armenii, który będzie dostępny dla studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Na końcu chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom objazdu za zaangażowanie i prace włożoną w jego realizację oraz wszystkim osobom, które pomogły nam na miejscu. Bez ich życzliwości i pomocy z pewnością nie bylibyśmy w stanie zobaczyć tak wiele.

Uczestnicy objazdu, od lewej strony: Rafał Bieńkowski, Małgorzata Skwarek, Agata Keller, Piotr Makowski, Jacek Hamburg i Aleksandra Pawlikowska

 

            Wszystkie zdjęcia wykorzystane w artykule zawdzięczamy talentowi i aparatowi Aleksandry Pawlikowskiej.

 

Wybrana bibliografia:

 

M. Hasratian, 2010, Early Christian Architecture of Armenia, Moscow

 

O. Khalpakhchian, 1980, Architectural ensembles of Armenia 8 c. B.C.-19c. A.D., Moscow

 

C. Maranci, 2001, “Byzantium through Armenian Eyes: Cultural Appropriation and the Church of Zuart’noc’”, [w:] Gesta, tom 40., No. 2,: 105-124

 

D. Próchniak, 2001, „Artaštat i Dvin. Dwie stolice starożytnej i wczesnochrześcijańskiej Armenii”, [w:] „Sympozja Kazimierskie Poświęcone Kulturze Świata Późnego Antyku i Wczesnego Chrześcijaństwa”, tom 2., Lublin: 121-148

 

D. Próchniak, 2004, „Martyria w Armenii wczesnochrześcijańskiej”, [w:] „Sympozja Kazimierskie Poświęcone Kulturze Świata Późnego Antyku i Wczesnego Chrześcijaństwa”, tom 4., Lublin: 223-250