Archiwa tagu: Czasy średniowieczne

W cieniu góry Ararat – sprawozdanie z objazdu naukowego


 Część I – Architektura wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej Armenii

Z nieznacznym opóźnieniem spowodowanym różnymi dodatkowymi obowiązkami, na łamach Archeologii Wschodu prezentujemy sprawozdanie z objazdu naukowego do Armenii i Gruzji, zorganizowanego przez Studenckie Koło Naukowe Archeologii Bliskiego i Środkowego Wschodu „Szarkun”.

Armenia jest najstarszym chrześcijańskim państwem świata. W 301 roku pod wpływem działalności świętego Grzegorza Oświeciciela, król Tyrydades III ustanowił chrześcijaństwo religią państwową. Proces kształtowania się wczesnochrześcijańskiej architektury Armenii był rezultatem połączenia wpływów bizantyjskich i irańskich oraz typowo lokalnych rozwiązań konstrukcyjnych i budowlanych. Przez wieki ormiańska architektura sakralna rozwijała się niezależnie na peryferiach świata śródziemnomorskiego. W konsekwencji stosunkowo szybko można mówić o powstaniu odrębnej i oryginalnej formy charakteryzującej kościoły Armenii. Ponadto za niezwykły fenomen należy uznać świetny stan zachowania większości wczesnochrześcijańskich budowli, który ciężko porównać z jakimkolwiek innym regionem późnoantycznego Wschodu. Mimo niezwykłej wartości naukowej cechującej wczesnochrześcijańska i średniowieczną architekturę Armenii, cały czas fachowa literatura dotycząca tego regionu jest w Polsce bardzo trudno dostępna. Stało się to dla nas źródłem motywacji do zorganizowania objazdu naukowego, którego głównym celem było sporządzenie dokumentacji opisowej i fotograficznej najważniejszych kościołów na terenie Armenii. W opisie kościołów interesował nas przede wszystkim proces zmian w ich formie architektonicznej, a także relacje urbanistyczne jakie łączyły je z sąsiadującymi budynkami. Uwagę zwróciliśmy również na dekoracje oraz sposób funkcjonowania przestrzeni liturgicznej. Dodatkowo skupiliśmy się na zadokumentowaniu wszystkich inskrypcji znajdujących się obrębie chrześcijańskich założeń sakralnych. Interesowało nas przede wszystkim wstępne rozpoznanie ich charakteru i funkcji.  

Gruzja i Armenia – miejsca, które zobaczyliśmy

Podczas niecałych trzech tygodni spędzonych w Armenii i Gruzji zwiedziliśmy kilkadziesiąt kościołów. Dotarliśmy do wielu trudno dostępnych miejsc, w których od dawna nie było żadnych turystów. Głównym priorytetem objazdu było zobaczenie możliwie jak największej liczby kościołów wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych. Mimo to udało nam się również zwiedzić cmentarzyska z epoki brązu położone przy południowym brzegu jeziora Sevan i najważniejsze stanowiska archeologiczne związane z funkcjonowaniem państwa Urartu. Poniżej przedstawiamy krótką charakterystykę najważniejszych miejsc jakie udało nam się odwiedzić w Armenii.

       Stanowisko w Dvin dostarcza niezwykle cennych informacji na temat funkcjonowania ośrodków miejskich w późnoantycznej i średniowiecznej Armenii. Dzięki przeprowadzonym wykopaliskom archeologicznym poznana została zarówno architektura publiczna, sakralna i rezydencjonalna dawnej stolicy Armenii. Więcej na temat samego miasta można przeczytać we wcześniejszym artykule zamieszczonym na naszej stronie pt. „Dvin – stolica późnoantycznej i średniowiecznej Armenii”.

Ruiny katedry w Dvin

          Ruiny katedry w Dvin pozwalają na wyodrębnienie trzech faz chronologicznych funkcjonowania budowli. Oglądając pozostałości po wczesnochrześcijańskim kościele wyraźnie widać zmiany w formie architektonicznej budowli. Według rosyjskich archeologów kościół zbudowano na miejscu wcześniejszej pogańskiej świątyni. Na początku IV wieku w jej miejscu powstała trzynawowa, skierowana na wschód bazylika. W V wieku kościół został przebudowany po zniszczeniach spowodowanych podczas wojny z Persja. Od północy, południa i zachodu bazylika została otoczona portykami, a po obu stronach apsydy dobudowano pomieszczenia pomocnicze. Dalszym przekształceniom kościół został poddany w VII wieku. Jego plan uległ centralizacji. Bazylika została skrócona, a w jej centralnej części zainstalowano kopułę wspartą na czterech filarach. W bezpośrednim sąsiedztwie katedry znajdują się również ruiny pałacu katolikosa, zabudowań magazynowych oraz drugiej bardzo słabo zachowanej bazyliki wczesnochrześcijańskiej. Obecnie cała cytadela znajdująca się na wschód od katedry pokryta jest hałdami po radzieckich wykopaliskach, które niemal całkowicie zakryły pozostałości po przestrzeni rezydencjonalnej miasta.

        Katedra w Eczmiadzynie do dzisiaj pozostaje siedzibą katolikosa i głównym ośrodkiem kościoła ormiańskiego. Kościół został wzniesiony przez króla Tyrydatesa III, na początku IV wieku bezpośrednio po chrzcie Armenii. Legenda opisuje jak król, niesiony modlitwą Grzegorza Oświeciciela, sam przenosił kamienie do budowy kościoła. W momencie gdy nakazał świętemu zaprzestanie modlitwy upadł pod ich ciężarem. Plan architektoniczny pierwszej fazy kościoła nie jest możliwy do odtworzenia, ponieważ z jego fundacji przetrwało do dzisiaj jedynie kilka bloków kamiennych. W V wieku wczesnochrześcijańska bazylika została przekształcona do formy kościoła centralnego.  Konstrukcja podtrzymująca obecną kopułę katedry pochodzi z VII wieku. Ostateczna forma architektoniczna budowli jest rezultatem głównie XVII i XVIII wiecznych transformacji.

Katedra w Eczmiadzynie

           Na obszarze Eczmiadzynu zlokalizowane są również dwa kościoły związane z kultem męczennic Ripsime i Gajane. Obie zginęły w okresie prześladowań chrześcijan w III wieku. Już w IV wieku w miejscach ich śmierci wzniesiono kaplice pełniące rolę martyrionów. Lokalizacja wczesnych miejsc kultu męczennic nie jest znana. Wiadomo jednak, że były one bezpośrednio powiązane z monumentalnymi kościołami powstałymi w VII wieku.

Kościół świętej Ripsime w Eczmiadzynie

Całkowicie zachowany kościół świętej Ripsime powstał w 618 roku. Budowle można śmiało uznać za arcydzieło architektury ormiańskiej. Kościół oparty jest na planie krzyża wpisanego w prostokąt. Wszystkie ramiona krzyża zostały zamknięte półokrągłymi eksedrami. Nad centralną częścią kościoła wznosi się monumentalna kopuła wsparta na tamburze, podtrzymywanym przez trompy. Pomiędzy eksedrami ulokowane są nisze o przekroju ¾ koła, które dodatkowo zapewniają dostęp do kwadratowych pomieszczeń pomocniczych umiejscowionych we wszystkich narożnikach kościoła. Krypta położona pod apsydą może być powiązana z IV wiecznym martyrionem poświęconym świętej męczennicy.

Kościół świętej Gajane w Eczmiadzynie

Kościół świętej Gajane powstał w 630 roku. Jego forma architektoniczne wpisuje się w typowy dla VII wiecznej architektury Armenii schemat oparty na planie krzyża greckiego wpisanego w kwadrat. Kopuła wsparta na pendentywach znajdowała się w miejscu przecięcia ramion krzyża. W XVII wieku po zachodniej stronie kościoła dobudowano monumentalny atrium. 

Ruiny katedry w Zvartnoc

           Katedra w Zvartnoc powstała w miejscu legendarnego spotkania Grzegorza Oświeciciela i króla Tyrydatesa III. Plan kościoła opiera się na terakonchosie wpisanym w koło. Główny trzon budowli jest otoczony przez okrągłe obejście, do którego wiodły trzy monumentalne wejścia. Oparta na czterech poligonalnych filarach kopuła wznosiła się prawdopodobnie na wysokość 28 metrów. Plan katedry nawiązuje swoją formą do słynnych centralnych kościołów  znanych z rejonu Syro-Palestyny. O bizantyjskim charakterze budowli świadczą również, wyznaczające granice tetrakonchosu, połączone łukami kolumny o jońskich kapitelach oraz monogramy i bogate zdobienia plecionkowe i floralne znajdujące się na kapitelach. Budowa katedry w 642 roku była prawdopodobnie wyrazem probizantyjskiej polityki prowadzonej przez Nersesa III. Monumentalna konstrukcja powstała na dodatkowym podium, w bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu pałacowego.

Plan kompleksu w Zvartnoc (C. Maranci, 2001)

            W IV wieku pogańskie świątynie były w Armenii masowo niszczone. W ich miejscu budowano kościoły, często wykorzystując zachowane struktury architektoniczne. Działanie to było elementem propagandy królewskiej, która miała na celu ukazania tryumfu chrześcijaństwa nad religiami pogańskimi. Ponadto kontynuacja funkcjonowania miejsc kultu wiązała się z czynnikami praktycznymi oraz silnie zakorzenioną tradycją miejscową. Świątynie były przeważnie lokowane w eksponowanych, dobrze widocznych miejscach.

Świątynia w Garni

            Świątynia w Garni nie została zburzona tylko dzięki temu, że w IV wieku król Chosroes II adaptował ją do roli pałacu letniego. Peripteralna świątynia powstała w drugiej połowie I wieku przypuszczalnie za panowania króla Tyrydatesa I. Ormiański władca prawdopodobnie uzyskał środki do budowy świątyni od Nerona podczas swojego pobytu w Rzymie. W jej bezpośrednim sąsiedztwie w 659 roku powstał, nietypowy kościół na planie krzyża wpisanego w okrąg. Był on prawdopodobnie powiązany z funkcją kommemoratywną, na co wskazują nagrobki zlokalizowane w kaplicy pomocniczej przylegającej do kościoła.  Główna, skierowana na wschód apsyda kościoła jest flankowana przez dwie niewielkie kaplice o funkcjach liturgicznych.

Plan bazyliki z IV wieku w Garni (M. Hasratian, 2010)

        W Garni znajdują się pozostałości jeszcze jednego kościoła wczesnochrześcijańskiego. Niewielka jednonawowa bazylika pochodząca z IV wieku, zachowała się częściowo do poziomu 3 metrów. Ruiny kościoła obrazują typową dla późnoantycznej Armenii technologię budowania murów. Konstrukcja opiera się na wewnętrznej warstwie składającej się z przemieszanego gruzu, tynku i zaprawy ograniczonej z dwóch stron rzędem regularnych i dobrze obrobionych bloków kamiennych. Tego typu rozwiązanie wiązało się z mniejszymi kosztami i dodatkowo poprawiało „elastyczność” budowli zwiększając jego odporność na wstrząsy sejsmiczne. Wzdłuż południowej ściany kościoła rozciągał się portyk wsparty na czterech kolumnach. Prezbiterium bazyliki znajdujące się na podwyższeniu było połączone z niewielką kaplicą pomocniczą, która prawdopodobnie pełniła funkcje liturgiczne.

Ruiny bazyliki z IV wieku w Garni

Trzy kilometry na wschód od Garni w górach należących do parku krajobrazowego Khosrov  umiejscowione są ruiny dwóch sąsiadujących ze sobą klasztorów Havuts Tar i Amenaprkich. Do zabudowań monastycznych wiedzie górska ścieżka prowadząca od znajdującego się w dolinie rzeki Azat miasteczka. Bezpośrednio przy niej w kilku miejscach ustawione są chaczkary, pełniące rolę znaków wyznaczających drogę do klasztoru. W Havuts Tar poza kościołem znajdującym się w centrum założenia zachowały się fortyfikacje, cele mnichów oraz budynek pełniący prawdopodobnie funkcje refektarzu. Zabudowania klasztoru powstały między XII, a XIV wiekiem, a potem kilkakrotnie zostały zniszczone podczas trzęsień ziemi. Na szczególną uwagę zasługują bogate zdobienia płaskorzeźbione, które można podziwiać w obrębie całego założenia. Kompleks powstał obok wcześniejszego pochodzącego z X wieku kościoła Amenaprkich.  Budynek został zbudowany z pomarańczowych i czarnych bloków tufu wulkanicznego układających się w szachownicę. W obrębie kościoła umiejscowionych jest kilkanaście nagrobków, podkreślających jego kommemoratywną funkcję.  

Chaczkar i cenotaf na drodze do Havuts Tar i Amenaprkich

          W cieniu góry Ararat, na terenie nieistniejącego obecnie starożytnego miasta Artaszat powstał klasztor w Khor Virap. Nazwa ta w dosłownym tłumaczeniu oznacza „wielka jamę”. Ufortyfikowany kompleks monastyczny, wzmocniony jest dodatkowo obecnością sześciu wież obronnych. W jego centrum, na miejscu wcześniej zajmowanym przez świątynie bogini Anahit, w VI wieku powstał kościół. W 1666 roku został on zastąpiony przez funkcjonujący do dzisiaj kościół dedykowany Maryi Theotokos. W południowo- zachodniej części kompleksu znajduje się niewielka kaplica poświęcona świętemu Grzegorzowi Oświecicielowi. Kaplica powstała na miejscu, wcześniejszej, wybudowanej z inicjatywy katolikosa Nersesa III konstrukcji znajdującej się nad podziemną kryptą przeznaczoną na relikwie świętego.

Klasztor w Khor Virap

Według tradycji klasztor w Geghard został zbudowany w IV wieku z inicjatywy Grzegorza Oświeciciela i początkowo nosił nazwę Ayrivank. Miejsce powstania monastyru funkcjonowało jako ośrodek kultu już od epoki brązu. W grocie, z któj wypływa niewielki strumyk, zlokalizowana była pogańska kaplica, która później została adaptowana do roli kościoła chrześcijańskiego. Wczesnochrześcijański klasztor został zniszczony przez Arabów w IX wieku. Do dzisiaj nie przetrwały żadne ślady pochodzące z IV wieku, a o wczesnej historii klasztoru wiemy tylko dzięki źródłom pisanym. Ze względu na obecność relikwii świętego Andrzeja i świętego Jana oraz fragmentu Włóczni Przeznaczenia klasztor na przestrzeni XIII wieku klasztor stał się dobrze prosperującym ośrodkiem pielgrzymkowym. Trzy kościoły były połączone za pomocą Gavitu - monumentalnej kwadratowej sali wspartej na czterech filarach. Od XII wieku Gavit stał się charakterystycznym elementem dla ormiańskiej architektury. Pomieszczenie pełniło rolę narteksu, a jednocześnie miejsca spotkań, nauki i przyjmowania pielgrzymów przybywających do klasztoru. W Geghard Gavit dodatkowo łączy trzy powstałe na przestrzeni XIII wieku kościoły w jeden monumentalny kompleks. Kościoły Avavan i Proshian zostały całkowicie wykute w miękkim tufie wulkanicznym.  Znajdujące się w nich dekoracje reliefowe można uznać za jedne najwspanialszych arcydzieł ormiańskiej sztuki średniowiecznej.

Narteks kościoła Proshian w Geghard

          Klasztor w Hovhannavank jest jednym z największych założeń sakralnych na terenie Armenii. Usytuowany jest bezpośrednio przy krawędzi kanionu rzeki Kasagh.  Monumentalny kompleks składa się  dwóch kościołów i jednej kaplicy kommemoratywnej połączonych za pomocą Gavitu. Niewielka, znajdująca się po północnej stronie zespołu bazylika pochodzi z V wieku. Kościół został przebudowany w VI wieku i później wielokrotnie restaurowany. Budowla charakteryzuje się nietypowym, łukowym sklepieniem opartym na pilastrach.

Kompleks sakralny w Hovhannavank

              Nad XIII wiecznym Gavitem wznosi się okrągła, wsparta na dwunastu kolumnach rotunda o średnicy 6,5 metra. Jest to największa tego typu konstrukcja na terenie Armenii. Przylegający do V wiecznej bazyliki kościół Karapet charakteryzuje się niezwykle imponującą formą architektoniczną i wyrafinowanymi dekoracjami. Na tympanonie portalu kościoła znajduje się niezwykły relief przedstawiając zasiadającego na tronie Chrystusa.  Po jego prawej stronie znajdują się mądre kobiety, na które patrzy z pokorą i błogosławi, natomiast po lewej stronie stoją nieroztropne niewiasty, które napomina. Przedstawienie jest nawiązaniem do biblijnej przypowieści znanej z Ewangelii świętego Mateusza.

Portal kościoła Karapet w Hovhannavank

          Bezpośrednio przy brzegu jeziora Sevan znajduje się klasztor Hayravank. Założenie składa się z niewielkiego kościoła z IX wieku o planie tetrakonchosu, do którego w XII wieku dobudowano Gavit. Nad kościołem wznosi się oparta na pendentywach kopuła. W bezpośrednim sąsiedztwie kompleksu umiejscowionych jest kilka XII wiecznych charczkarów i płyt kamiennych. Na wzgórzu, na którym powstał kościół odnaleziono ślady osadnictwa  pochodzące z epoki brązu.

Kościół Hayravank

          W niewielkiej, położonej w połowie drogi pomiędzy Erywaniem, a jeziorem Sevan, wiosce Bdjni odnaleźć można dwa wczesnochrześcijańskie kościoły. Jeden jest niewielką, VII wieczną kapliczką o planie krzyża, położoną na wzniesieniu po środku współczesnego cmentarza. Drugi jest przykładem typowego dla Armenii kościoła o planie centralnym, z głębokimi, trójkątnymi, zewnętrznymi niszami. W jego wnętrzu mieliśmy okazje zobaczyć niezwykły, pochodzący z końca XVI wieku, egzemplarz Pisma Świętego wykonanego w Wenecji. Obiekt można uznać za zabytek rangi muzealnej, który powinien zostać poddany gruntownej i natychmiastowej konserwacji. Każdy zwiedzający kościół może oglądać i przewracać wszystkie strony księgi.

Pismo Święte pochodzące z końca XVI wieku

        Klasztor Noravank położony jest w malowniczej dolinie rzeki Amaghu. kompleks otoczony jest fortyfikacjami pochodzącymi z XVII i XVIII wieku. Okres największej prosperity klasztoru przypada na XIII i XIV wiek, wtedy to zbudowane zostały kościoły dedykowane Astnavatsin (ormiańska nazwa Marii Theotokos) oraz świętemu Karapetowi (ormiańska nazwa odnosząca się do Jana Chrzciciela). Do kościoła Karapet od południa przylegają ruiny V wiecznej bazyliki. Szczególnie imponująco przedstawia się forma architektoniczna kościoła Astnavatzin. Budowla składa się dwóch kondygnacji. Na pierwszej znajduje się mauzoleum poświęcone rodzinie księcia Burtela Orbeliana. Natomiast na drugim umiejscowiony jest sam kościół, nad którym wznosi się kopuła wsparta na rotundzie o 12 kolumnach. Budowla charakteryzuje się niezwykle bogatymi dekoracjami rzeźbiarskimi autorstwa słynnego ormiańskiego architekta i artysty Momika.

Kościół Karapet i ruiny wczesnochrześcijańskiej bazyliki

    Wysoko w górach, kilkanaście kilometrów od najbliższej osady umiejscowiony jest klasztor Spitakavor. Kościół dedykowany Astvatsatsin charakteryzuje się niezwykle malowniczą lokalizacją. Pochodząca z początku XIV wieku budowla powstała na miejscu wcześniej zajmowanym przez V wieczną bazylikę. Fasady kościoła dekorowane są niezwykłymi, płaskorzeźbionymi krzyżami. W rogach jednego z nich znajdują się pięcioramienne gwiazdy. Na szczególna uwagę zasługuje również wyobrażenie Chrystusa Pantokratora w otoczeniu symboli ewangelistów na sklepieniu kościoła.

Spitakavor

            Wybudowany w X wieku klasztor w Gndevank, otoczony jest monumentalnymi fortyfikacjami. W budynku mieszkalnym przylegającym do murów kompleksu znajdowały się cele mnichów, a także trzy poziomowa piwnica, w której zlokalizowane są pomieszczenia magazynowe oraz cały czas nieprzebadane krypty. Miejscowa legenda mówi o istnieniu tunelu łączącego klasztor z znajdującym się w dolinie potokiem. Forma architektoniczna kościoła opiera się na planie krzyża. Nad przecięciem jego ramion wznosi się kopuła wsparta na pendentywach. Obecność zewnętrznych, trójkątnych nisz w głównych ścianach nośnych budynku, poza oczywistą funkcją estetyczną, miała uodpornić konstrukcje na ewentualne wstrząsy sejsmiczne.  

Kościół w klasztorze Gndevank

Kościół w klasztorze Gndevank

           Na podstawie dokumentacji fotograficznej i opisowej jaką sporządziliśmy w czasie objazdu mamy zamiar stworzyć katalog najważniejszych kościołów i inskrypcji wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych Armenii, który będzie dostępny dla studentów Uniwersytetu Warszawskiego. Na końcu chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom objazdu za zaangażowanie i prace włożoną w jego realizację oraz wszystkim osobom, które pomogły nam na miejscu. Bez ich życzliwości i pomocy z pewnością nie bylibyśmy w stanie zobaczyć tak wiele.

Uczestnicy objazdu, od lewej strony: Rafał Bieńkowski, Małgorzata Skwarek, Agata Keller, Piotr Makowski, Jacek Hamburg i Aleksandra Pawlikowska

 

            Wszystkie zdjęcia wykorzystane w artykule zawdzięczamy talentowi i aparatowi Aleksandry Pawlikowskiej.

 

Wybrana bibliografia:

 

M. Hasratian, 2010, Early Christian Architecture of Armenia, Moscow

 

O. Khalpakhchian, 1980, Architectural ensembles of Armenia 8 c. B.C.-19c. A.D., Moscow

 

C. Maranci, 2001, “Byzantium through Armenian Eyes: Cultural Appropriation and the Church of Zuart’noc’”, [w:] Gesta, tom 40., No. 2,: 105-124

 

D. Próchniak, 2001, „Artaštat i Dvin. Dwie stolice starożytnej i wczesnochrześcijańskiej Armenii”, [w:] „Sympozja Kazimierskie Poświęcone Kulturze Świata Późnego Antyku i Wczesnego Chrześcijaństwa”, tom 2., Lublin: 121-148

 

D. Próchniak, 2004, „Martyria w Armenii wczesnochrześcijańskiej”, [w:] „Sympozja Kazimierskie Poświęcone Kulturze Świata Późnego Antyku i Wczesnego Chrześcijaństwa”, tom 4., Lublin: 223-250


Dvin – stolica późnoantycznej i średniowiecznej Armenii


10 kwietnia sześcioosobowa grupa studentów archeologii i historii sztuki należących do Studenckiego Koła Naukowego „Szarkun” wylatuje do Tibilisi, aby na terenie Gruzji i Armenii zrealizować projekt pt. „Wczesnochrześcijańskie kościoły Armenii w świetle badań architektonicznych i epigraficznych”. Naszym głównym celem jest sporządzenie katalogu inskrypcji fundacyjnych znajdujących się w kościołach. Dodatkowo postaramy sie prześledzić i w miarę naszych możliwości zadokumentować proces zmian w ich formie architektonicznej. O postępach naszych prac będziemy na bieżąco informować na ramach Archeologii Wschodu. Jest to świetna okazja by przedstawić czytelnikom naszej strony jedno z najciekawszych i najważniejszych stanowisk na terenie Kaukazu.

Armenia była pierwszym krajem na świecie, w którym chrześcijaństwo uznano za religie państwową. Nastąpiło to podczas panowania króla Tyrydatesa III w 301 roku, a więc w czasie gdy za panowania Dioklecjana w Cesarstwie Rzymskim chrześcijanie byli na szeroka skalę prześladowani. Architektura wczesnochrześcijańskiej Armenii charakteryzuje się niezwykle unikatową formą, będącą  rezultatem rozwiązań regionalnych i wpływów bizantyjskich, syryjskich oraz irańskich.

 

 Badania archeologiczne w Dvin są prowadzone od 1937 roku. Jednak na skutek skomplikowanej sytuacji politycznej oraz licznych problemów finansowych wykopaliska były często przerywane. Pojedyncze znaleziska sugerują, że teren stanowiska był  już zasiedlony na początku epoki brązu. Miasto zostało ufundowane w latach trzydziestych IV wieku, przez króla Chosroesa II, w miejscu wcześniejszej starożytnej osady. Znana dzięki Faustusowi Bizantyjskiemu legenda, pozwala przypuszczać, iż początkowo Dvin funkcjonował jako rezydencja myśliwska władcy. Stosunkowo szybko stał się główną siedzibą króla i tym samym stolicą państwa. Funkcję tą Dvin pełnił przez kilka stuleci. Po tym jak Armenia utraciła swoja niezależność był siedzibą przedstawicieli władzy sasanidzkiej, bizantyjskiej, omajjadzkiej i abbasydzkiej. W połowie V wieku miasto stało się dodatkowo siedzibą katoliksosa, co uczyniło je również głównym ośrodkiem Kościoła ormiańskiego. Dzięki przekazowi Prokopiusza z Cezarei wiadomo, że już w VI wieku Dvin był już dobrze prosperującym ośrodkiem, który stanowił istną mozaikę kulturową i etniczną. Wśród jego mieszkańców poza Ormianami można było wyróżnić Syryjczyków, Persów, a nawet Żydów.

W centrum późnoantycznego miasta znajdował się monumentalny, dwukondygnacyjny pałac zbudowany na planie kwadratu. Na piętrze zlokalizowane były bogato zdobione pokoje rezydencjonalne, natomiast na parterze pomieszczenia o przeznaczeniu gospodarczym. Najważniejszą częścią założenia była sala tronowa podzielona kolumnadami na trzy części. W okresie perskiego marzpanatu sala prawdopodobnie pełniła funkcję archiwum. Sugerują to odnalezione w jej wnętrzu gliniane krążki z odciskami pieczęci. W otoczeniu pałacu rozciągają się zabudowania mieszkalne wykazujące ciągłość osadniczą od V do XIII wieku. Wśród nich należy wyróżnić domy interpretowane jako siedziby nachararów – najwyższych średniowiecznych feudałów ormiańskich. Pałac wraz z sąsiadującymi strukturami tworzył cytadelę, otoczoną murami dopasowanymi swym przebiegiem do kształtu wzgórza. System obronny cytadeli uzupełniała fosa, napełniana w razie konieczności wodą z rzeki Azat.

W drugiej części miasta połączonej z cytadelą za pomocą dwóch mostów znajdowało się, zamieszkałe głównie przez kupców i rzemieślników, podgrodzie (arm. šakhastan). Odnaleziono tam kamienne ławy służące do prezentowania towarów oraz dwa duże budynki pełniące prawdopodobnie funkcje zadaszonych sal targowych. Na terenie podgrodzia zidentyfikowano również budynki interpretowane jako zajazdy i pracownie rzemieślnicze.

Trzecią, najstarszą i jednocześnie najlepiej zachowaną część miasta stanowi zespół sakralny składający się z trzynawowej katedry, jednonawowego kościoła pomocniczego oraz pałacu katolikosów. Kompleks był otoczony osobnym systemem umocnień i znajdował się na płaskiej powierzchni po północnej stronie podgrodzia. W centrum założenia umiejscowiona była katedra pod wezwaniem świętego Grzegorza Oświeciciela. Budowla była największym kościołem bazylikowym jaki powstał w okresie wczesnochrześcijańskim na terenie Armenii. Główny, trzynawowy trzon budowli  został wzniesiony prawdopodobnie jeszcze w III wieku, czyli jeszcze przed oficjalną chrystianizacją kraju. Budynek mógł wcześniej pełnić funkcje świątyni pogańskiej. Po tym jak na początku IV wieku stolica państwa została przeniesiona do Dvin budowla została przekształcona do roli kościoła. Tego typu model adaptacji wcześniejszego miejsca kultu można uznać za symboliczny wyraz zwycięstwa Chrześcijaństwa nad religiami pogańskimi. W połowie V wieku kościół został zniszczony podczas wojny z Persją i następnie odbudowany w zmienionej formie architektonicznej. Po obu stronach apsydy dobudowano prostokątne pomieszczenia pomocnicze, a pozostałe trzy elewacje otoczono portykami. Ostatnia szeroko zakrojona przebudowa kościoła miała miejsce na początku VII wieku. Plan kościoła uległ generalnej centralizacji. Bazylika została skrócona, w jej środkowej części zainstalowano kopułę wspartą na czterech filarach. Ponadto na poprzecznej osi budowli dodano dwie półokrągłe eksedry.

 

Podczas trzęsień ziemi z 863 i 893 roku Dvin został prawie całkowicie zniszczony. Mimo, iż miasto zostało częściowo odbudowane to już nigdy  nie odzyskało swojej wcześniejszej świetności. Pod wpływem zmieniającej się sytuacji geopolitycznej na Kaukazie siedziba monofizyckiego kościoła ormiańskiego została przeniesiona do sąsiedniego Eczmiadzynu. Ostateczny kres funkcjonowania miasta wiązał się z najazdem Mongołów z 1236 roku, którzy całkowicie spustoszyli Dvin.

Bibliografia:

O. Khalpakhchian, Architectural ensembles of Armenia 8 c. B.C.-19c. A.D., Moscow, 1980

D. Próchniak, „Artaštat i Dvin. Dwie stolice starożytnej i wczesnochrześcijańskiej Armenii” [w:] „Sympozja Kazimierskie Poświęcone Kulturze Świata Późnego Antyku i Wczesnego Chrześcijaństwa”, tom 2., Lublin: 121-148

 

Źródła ilustracji:

 http://www.noyantour.com/tours/medieval-armenia.html

 http://www.armradio.am/eng/news/?part=cult&id=21339

 http://www.armeniapedia.org/index.php?title=File:80dvin.gif

 http://armenianstudies.csufresno.edu/iaa_architecture/dvin.htm

 http://www.barnard.nl/Dvin.html


Najdłużej zamieszkane miasto na Cyprze odkryto w Prastio-Mesorotsos n/Paphos


Departament Starożytności na Cyprze informuje o zakończeniu w 2011 roku kolejnego- trzeciego  sezonu badań archeologicznych na stanowisku Prastio-Mesorotsos w dystrykcie Paphos.  Zespół prowadzony przez dyrektora CAARI  i adiunkta University of Edinburgh, doktora Andrew McCarthy’ego, pracował od 29 lipca do 4 września bieżącego roku.

Ten sezon był bardzo owocny, gdyż potwierdził bardzo długą obecność człowieka w tym miejscu. Podczas badań odkryto pozostałości z neolitu preceramicznego i ceramicznego, pozostałości epoki chalkolitycznej, epoki brązu, obiekty datowane na okres grecko-rzymski i późnoantyczny, a także pozostałości z czasów średniowiecznych oraz ottomańskich. Zestaw odkrytych artefaktów i budowli ukazuje, że stanowisko Mesorotsos to prawdopodobnie jedno z najdłużej zamieszkanych  miejsc na Cyprze i być może na świecie. Pomiędzy najwcześniejszymi a najpóźniejszymi warstwami stratygraficznymi na stanowisku występuję różnica ok. 9500 lat! Wykopaliska prowadzono w ośmiu obszarach odkrywając niezwykłe sekwencje stratygraficzne i pokazując bogatą architekturę datowaną na wiele różnych okresów.

Warstwy archeologiczne datowane na okres neolitu ukazują prawdopodobnie krótkotrwały obóz,  który z biegiem czasu przekształca się w małą osadę, w której naukowcy odkryli najstarsze ślady zastosowania ceramiki na wyspie. Okres chalkolitu i epoki brązu pokazuje dalsze trwanie oraz  stały i dynamiczny rozwój osady. W środkowej fazie epoki brązu na Cyprze (zwanej w chronologii Cypru okresem środkowo-cypryjskim III [1725 - 1600 r. p.n.e.]) mieszkańcy zbudowali 1,5 – metrowej szerokości mur o nieznanej dotąd długości, z  którym wiążą się odkryte obok niego poziomy podłogowe, na których odkopano fragmenty miejscowej ceramiki oraz pełne naczynia, wyposażenie tkackie (głównie przęśliki), urządzenia do przetrzymywania i przetwarzania żywności i powiązane z murem inne obiekty architektoniczne tworzące większą całość. Budowa ścian takiej wielkości w tym okresie wymagała zaangażowania znacznej  siły  roboczej, co czyni obiekt tym bardziej interesującym. Co więcej, obiekt wydaje się być opuszczony niedługo po jego wybudowaniu. Porzucenie większych obiektów w miasteczku według archeologów pokrywa się ze wzrostem potęgi Palaipaphos na wybrzeżu wyspy. Po krótko trwającym hiatusie osadniczym w końcówce epoki brązu na Cyprze, mieszkańcy dają początek kolejnej osadzie w tym miejscu, którą archeolodzy mogą uchwycić już od samego początku epoki żelaza (okres ten na Cyprze zwany jest cyprogeometrycznym [1050 - 750 r. p.n.e.]).

Innym ważnym odkryciem są późnorzymskie i wczesnobizantyjskie tarasy i mury. Dają one kontekst odkrytym w zeszłych sezonach artefaktom, a także lokalizację na mapie stanowiska miejsc działalności bizantyjskiej i średniowiecznej w mieście. W tym sezonie odkryto konstrukcje związane właśnie z późniejszym okresem użytkowania stanowiska Prastio-Mesorotsos.

Nowożytne wykorzystanie stanowiska także zostaje co roku odnotowywane przez badaczy w celu zrozumienia zależności pomiędzy starożytnym stanowiskiem a niedawno opuszczoną wioską Prastio po drugiej stronie przepływającej  rzeki.

This slideshow requires JavaScript.

Na podstawie: http://www.isria.com oraz  mesorotsos.com


Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

Join 51 other followers

%d bloggers like this: